Egbertale

Over zingeving en economie en alles wat daar tussen ligt

  • Home
    Home Hier kunnen alle blogberichten op de hele site gevonden worden.
  • Tags
    Tags Toont een lijst met tags die in de blog gebruikt zijn.
  • Inloggen
    Login Inlogformulier

Dancin' Fool

op
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 1698
  • Afdrukken

Trump wil het land 'teruggeven aan het volk', Wilders heeft het voortdurend over de 'wil van het volk' en GeenPeil wil directe referenda. Het volk moet direct aan de knoppen. In deze blog geef ik aan waarom er niet zoiets bestaat als 'de wil van een volk' en waarom regels en afspraken een prachtig instrument zijn om met verschillende smaken en voorkeuren om te gaan.

Eén van de favoriete dansnummers van mijn vriend Henk is 'Dancin' Fool' van Frank Zappa. Voor Henk is een feestje geen feestje als er niet gedanst wordt en hoe gekker hoe beter. Henk ís de Dancing Fool. Om lekker te dansen moet de muziek hard genoeg staan, je moet de beat horen en voelen, vindt Henk.

Niet iedereen is een danser en er zijn ook de praters. Zoals mijn vriend Peter, die graag een goed gesprek voert en een hekel heeft aan harde muziek. Wat hem betreft staat het volume zo laag mogelijk. Henk vindt: liefst dansen, maar anders praten. De muziek moet wat Henk betreft of hard of zacht, maar niet er tussenin.

Mijn vriendin Merel is weer anders: zij wil graag dat de muziek op een middenniveau staat, zodat ze kan kiezen: als ze wil praten kan ze kletsen, maar als ze wil dansen kan ze dansen.

Laatst waren we weer op een feestje en Merel zegt: Peter jij wilt zachte muziek, Henk jij wil harde, dus laten we de muziek op een midden niveau zetten, dat is een mooi compromis. Zogezegd, zo gedaan. Maar na een tijdje begon het bij Peter toch te knagen en hij zegt: Hé Henk, jij hebt toch eigenlijk ook liever dat de muziek zacht staat, in plaats van zo er tussenin? Inderdaad, denkt Henk, Merel heeft wel mooi haar eigen voorkeur weten door te drukken,maar de meerderheid, dat wil zeggen, Peter en ik, is voor zachte muziek, liever dan op zo’n halfhard volume. Dus Peter en Henk zetten de muziek zacht.


Zo’n 5 minuten later komt Merel naar Henk toe en ze zegt: vind je niet dat de muziek te zacht staat, kunnen we hem niet gewoon hard zetten, zodat we kunnen swingen? Dat klinkt Henk als muziek in de oren en zo zetten Merel en Henk de muziek echt eens lekker hard. ‘I hear that beat, I jump outa my seat…’ zingt Frank.

Maar nauwelijks is Zappa bij zijn eerste refrein, of ik zie Peter met Merel smoezen, en wat blijkt: ze hebben samen besloten dat de muziek weer op middenvolume moet. Dat is toch wel het toppunt, zegt Henk, zitten we weer met dat vlees noch vis: praten noch swingen! Dus Henk stapt naar Peter en zeg: zullen we de muziek weer wat zacht zetten, wetende dat hij hem mee zal krijgen. Enz.

Wordt dit een leuk feestje? Nou niet echt, iedereen wordt gek van dat gedraai aan de knoppen. Toch is er niets irrationeels aan de hand. Peter, Merel en Henk‘kiezen’ alle drie telkens de optie die beter is. Hoewel het gedrag dus rationeel en logisch is, zijn de uitkomsten irrationeel.

Hieronder staan de smaken:

smaak

En zo gaat de volumeknop:

volume2


Dit fenomeen staat bekend als de stemparadox van Arrow. Nobelprijswinner Kenneth Arrow bewees dat er geen garantie is dat de besluiten op basis van stemgedrag over drie (of meer) opties, consistent is. Met andere woorden: als de kiezers rationeel zijn en consistent hun voorkeuren volgen, dan is er toch geen garantie dat de uitkomsten, op basis van hun stemgedrag ook rationeel en consistent zijn.

Dit is een domper voor partijen die een voorstander zijn van directe democratie, zoals GeenPeil. Immers hieruit volgt dat directe democratie, besturen door referenda, kan leiden tot een gekmakende zig zag koers van besluiten. Directe democratie kan tot chaos leiden.

Bovendien komen door de vele onderhandelingen onze feestgangers nauwelijks meer aan feestvieren toe. Uit het voorbeeld kun je bovendien concluderen dat er niet zoiets bestaat als ‘een kiezer die heeft gesproken’. Er is geen grote algemene deler van de kiezer, er bestaat geen superkiezer die de optelsom is van de individuele kiezers. De superkiezer gedraagt zich als een Dancin' Fool.

Er zijn een paar manieren om er voor te zorgen dat het feestje geen chaos wordt. Eén manier is om een dj aan te wijzen of te kiezen. Deze bepaalt vervolgens hoe hard de muziek staat. Je zou een dj een volumedictator kunnen noemen. Dat lijkt een oplossing. Maar als er 3 kandidaten voor de dj functie zijn, stuit je op hetzelfde probleem. Ook dan is er weer de mogelijkheid dat er voortdurend een andere kandidaat ‘aan de knoppen zit’.

Een oplossing hiervoor is om een regel af te spreken over duur waarop de volumedictator ‘aan de knoppen’ mag zitten. Dit bespaart onze feestgangers bovendien een hoop tijd aan onderhandelingen.


Zo’n ‘tijdelijke (volume)dictatuur’ lijkt wel wat op ons parlementaire stelsel. Een representatieve democratie, dus via een parlement, met een (coalitie) regering is een soort tijdelijke dictatuur met een volmacht van de kiezer. Het is minder kwetsbaar voor chaotische beslissingen. Politici, partijen en coalities worden aangesproken op de logica van hun keuzes. Een regering die een zigzag koers vaart, zoals Henk, Peter en Merel dat doen, zal het niet lang vol houden, mogen we hopen.

Maar behalve een ‘tijdelijke dictatuur’ is er nog een andere truc tegen chaotische beslissingen, en dat zijn afspraken en regels. Peter stelt voor om een regel in te stellen: van 8 uur tot 9.30u staat de muziek zacht, van 9.30 tot 10.30u half hard en van 10.30 tot het eind hard. Henk vindt het een goed idee.

Het maken van een regel is een slimme en effectieve manier om uiteenlopende smaken te verzoenen. Regels hebben een slechte naam, maar er is niets zo verbindend als een goede regel. Een goede regel verzoent de waarden die achter de tegenstrijdige voorkeuren van mensen schuil gaan. De regel van Peter is zo’n regel, want het houdt rekening met de waarde die Peter en Henk hechten aan het voeren van een gesprek, maar ook aan de waarde die Henk en Merel hechten aan dansen. *)

Henk vindt de regel van Peter dus goed idee, maar Merel heeft een bezwaar: de buren. De buren vinden harde muziek tot 12.00 geen probleem maar daarna wel. Dus stelt Merel voor om de tijden zo aan te passen, dat de buren worden ontzien. Henk en Peter stemmen hiermee in.


De filosoof Kant schreef ooit ongeveer: ethisch handelen houdt in dat er achter je keuzes een algemeen toepasbare regel schuil gaat. Nadenken over de algemene regel die schuilgaat achter keuzes, is niets anders dan ethiek in de praktijk. Ethiek is smaakoverstijgend denken. Met andere woorden: het maken van regels is een praktische (en creatieve) vorm van ethiek.

Je zou daar aan toe kunnen voegen: hoe inclusiever de regel, hoe 'hoogwaardiger' de ethiek. Met inclusief bedoel ik: de mate waarin een regel de waarden (en belangen) van een grotere groep, meeneemt en insluit. Een regel die wel rekening met de buren houdt, is inclusiever dan een regel die dat niet doet, en daarmee van een hoger ethisch niveau. De verklaring van de rechten van de mens zijn van een hoger ethisch niveau, dan de voorschriften uit de Bijbel waarin slavernij als normaal wordt geaccepteerd. Dat vind ik, dat is een ethische opvatting, en daarmee voor mij geen kwestie van smaak. (Inclusiviteit wil wat mij betreft niet zeggen dat elke opvatting even waardevol is).

Democratie is in feite niets anders dan een afspraak waarbij gehele bevolking zijn voorkeur uit kan spreken. De achterliggende waarde is dus ook inclusiviteit. In die zin is democratische besluitvorming niet meer dan een middel om de achterliggende waarde van inclusiviteit vorm te geven.

Het is geen toeval dat populisten als Trump een hekel hebben aan regels en instituties (ethische commissies). Zij zien als hun taak de smaak van hun achterban te dicteren. Wilders heeft geen boodschap aan de onafhankelijkheid van rechters, een bouwsteen onder het gebouw van regels dat we rechtsstaat noemen. Zij omarmen nog wel het democratisch proces, de regel, althans voor zover het in hun kraam te pas komt (‘nep parlement’), maar ze beroepen zich op niet-inclusieve waarden. Wilders heeft het over vrouwen die hun ‘blonde haar’ niet durven te laten zien en ‘minder Marokkanen’. Rutte: 'Zij horen hier niet'. Ze hebben geen boodschap aan de achterliggende democratische waarde van inclusiviteit.

Uiteraard begrijp ik dat geen populist wakker zal liggen van dit verwijt, want juist het uitsluiten van anderen, versterkt de identiteit van hun achterban. Mijn ethiek is de hunne niet. Maar ik wil in ieder geval geconstateerd hebben dat ten eerste: de stemparadox kan er ertoe leiden dat de wil van het volk lijkt op een Dancin' Fool, ten tweede: regels zijn een creatieve oplossing om de Dancin' Fool een beetje op een maat te laten dansen, en verdienen eerbied; ten derde: politieke discussies gaan niet over smaken, maar over ethische regels.

*) Vrij naar Montesquieu zou je kunnen zeggen dat staatsmannen de regels (wetten) maken en dat de politici gemaakt worden door de regels (wetten). Het probleem met regels is dat zij een doel op zich kunnen worden, dat de verbinding met de achterliggende waarden niet meer gevoeld en begrepen wordt. Vorm verdringt inhoud. Het gebruik van regels om verantwoordelijkheid te ontlopen komt veel voor. Als regels hersenloos worden toegepast, worden zij waardenloos en daarmee waardeloos. Denk aan alle bureaucratie in de zorg, de het onderwijs, de politie. Geen verband tussen regel en waarde, roept weerstand op.

Laatst aangepast op

Egbert Oldenboom is onderzoeker, community builder en (sinds 2013) blogger. Hij schrijft over alles wat hem raakt.

  • Gast
    Karen Daleboudt zondag, 29 januari 2017

    Lijkt me inderdaad geen leuk feestje als er zo aan de volumeknoppen wordt gedraaid. Lijkt op een slechte dj die erin slaagt om het feest af en toe lam te leggen door de verkeerde muziek op te zetten. Wat ik wel mis is de keuze om naar een feestje te gaan. Als het duidelijk is dat het om een dansfeest gaat lijkt het me logisch dat je niet (lang) komt, omdat je anders geen stem en oren meer over hebt. Die keuze heb je namelijk wel! Dat is dan ook een lastige als je toevallig Amerikaan bent en aldaar woont. Hoewel ik weet dat sommige Amerikanen er over denken om het land te verlaten is die keuze niet voor iedereen weggelegd. Vandaar dat ik ons poldermolen nog zo gek niet vindt. Vanuit het harmoniemodel resulteert vaak een oplossing waar niet iedereen helemaal gelukkig, maar ook niet helemaal ongelukkig mee is.

  • Gast
    karli frigge zondag, 29 januari 2017

    Je vraagt je af of anderen zich ook hiermee bezighouden? Nou, laat ik het maar hardop durven zeggen: ik niet. Politiek gaat langs mij heen. Als ik de krant lees krijg ik een moerasgevoel bij politieke artikelen en sla ik na een paar regels de bladzijde om.
    Ik voel me dan schuldig en denk stiekem dat de wereld pas beter wordt wanneer de mensen psychisch gezonder zijn. Ik geloof dat dit over een paar generaties ook zo is. En ik wacht op het dalen van de wereldbevolking, zodat die idiote competitie kan ophouden. En we weer uniek kunnen zijn.

  • Gast
    Janiek maandag, 30 januari 2017

    Dag Karli,
    Dat herken ik, mooi gezegd. Zullen we dan bij Egbert een verzoek in de ideeenbus doen weer een mooi stuk over persoonlijke groei te schrijven?

  • Gast
    karli frigge maandag, 30 januari 2017

    Ja!
    Maar kan dat wel, is dat onderwerp niet véél te groot? En onbekend voor ons omdat we pas halverwege zijn?
    Karli

  • Gast
    Rik vrijdag, 27 januari 2017

    Interessant - en hoe verhoudt dit verhaal zich tot het Amerikaanse systeem, waarbij de meerderheid (popular vote) naar de één gaat en de ander toch wint vanwege een meerderheid aan kiesmannen? Het is ooit zo geregeld (een afspraak) omdat men dacht dat een direct gekozen president wel eens risico's met zich mee kon brengen. Of ze ooit met het huidige scenario rekening hadden gehouden, valt te betwijfelen. Is dit voor het volk meer of minder democratisch? En wellicht nog interessanter hoe ervaart het volk dit?

  • Gast
    Kees de Waal donderdag, 26 januari 2017

    Goed verhaal Egbert!

    Antwoord Annuleer
  • Gast
    annemarie donderdag, 26 januari 2017

    Ha Egbert, dank voor dit stuk, je geeft een onderbouwing die ik niet (meer?)had, voor mijn opvattingen over parlementaire democratie, en mijn afwijzing van directe democratie uit de hoek van Geen Peil c.s. en die kan ik goed gebruiken. Aan mijn opvattingen twijfelde ik niet, maar je vraagt je wel eens af "waar je je bevindt" als indelingen links en rechts en progressief en conservatief en anarchistisch en democratisch steeds raadselachtiger voor je worden.

    Antwoord Annuleer
  • Egbert Oldenboom
    Egbert Oldenboom vrijdag, 27 januari 2017

    Fijn dat je het waardeert, Annemarie, ik vraag me toch altijd af of er ook anderen zijn die zich met dit soort vragen bezighouden, dus je reactie is voor mij ook een bevestiging.

Laat uw reactie achter

Gast
Gast zondag, 21 januari 2018

Meerwaarde op Facebook