Egbertale

Over zingeving en economie en alles wat daar tussen ligt

  • Home
    Home Hier kunnen alle blogberichten op de hele site gevonden worden.
  • Tags
    Tags Toont een lijst met tags die in de blog gebruikt zijn.
  • Inloggen
    Login Inlogformulier

De culturele erfenis van Europa

op
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 2550
  • Afdrukken

Op een Amerikaanse Facebook pagina (Upworthy) verscheen een paar weken geleden een foto van een 14 jarig meisje uit Yemen, met haar volwassen bruidegom. Het bijschrift bij de foto was: ‘Trouwfoto’s worden geacht vrolijk te zijn. En ze zouden geen 14 jarige bruid erin moeten hebben’. De (overwegend Amerikaanse) reacties op de foto waren afkeurend. Sterker, de morele verontwaardiging kende bijna geen grenzen, ‘geïnstitutionaliseerde pedofilie’ was één van de meest voorkomende opmerkingen. Daarna kwamen de aanvallen op de Islam, die dit soort praktijken zou ondersteunen.

Uit deze reacties bleek vooral dat de meesten niet de moeite hadden genomen om de bijbehorende korte documentaire te bekijken. Uit de documentaire komt namelijk naar voren dat een belangrijke oorzaak van vroege uithuwelijking onwetendheid en armoede is. Door hun vroege huwelijk krijgen meisjes geen opleiding en baren ze veel kinderen. Dit grote gezin zorgt vervolgens voor een armoedeval, waardoor de volgende generatie meisjes vroeg uitgehuwelijkt wordt, geen opleiding krijgt etc.

Dit verschijnsel van kindbruiden is dus een vicieuze cirkel en het is daarom een lastig en taai vraagstuk. Eén van de manieren om die cirkel te doorbreken is verplicht onderwijs aan meisjes, een andere manier is het bewerken van de ouders, zodat zij het niet als vanzelfsprekend zien dat meisjes als kind worden uitgehuwelijkt. Met de Islam heeft het weinig te maken, het komt bijvoorbeeld ook veel voor in armere delen van India.

Maar hoe bewerk je de ouders? Iedere ouder zal steigeren bij de boodschap dat hun plannen met hun dochter ‘immoreel’ zijn. De rest van je boodschap komt na zo’n veroordeling niet meer over, hoe rationeel of neutraal je het ook formuleert. Maar vrijwel iedere ouder zal luisteren naar tips om hun dochter een welvarender leven te geven. Met andere woorden: je kunt je voorstellen dat bij de ouders economische argumenten veel makkelijker ingang vinden dan morele argumenten.

Wat me vooral verbaasde aan de Facebook discussie is de gretigheid waarmee mensen hun morele verontwaardiging spuien. Mensen die op Facebook reageerden vanuit de behoefte de dynamiek achter dit fenomeen te begrijpen, om het te kunnen doorbreken, kregen de wind van voren. Dan blijkt dat veel mensen niet het verschil kunnen maken tussen het begrijpen van een verschijnsel, en het rechtvaardigen ervan. Er vindt bij velen een soort emotionele kaping plaats ‘Kindhuwelijken is kindermisbruik is slecht. Punt.’ Dat is merkwaardig, maar misschien wel typisch voor deze tijd. Pogingen om een ongewenst sociaal verschijnsel, bijvoorbeeld kindbruiden, eerwraak, of criminaliteit te begrijpen worden af gedaan als intellectueel geneuzel. The bad guys moeten gevonden en gestraft worden. Onze culturele erfenis moet bewaakt en verspreid worden.

Als je door een historische bril naar de omgang met morele vraagstukken in westerse samenlevingen kijkt, dan zou je kunnen stellen dat veel ‘lastige vraagstukken’ zijn opgelost door het in pragmatische, economische termen te vertalen. Zo is het vraagstuk van de kinderarbeid opgelost door de leerplicht. Kinderen die naar school gaan zijn als volwassenen productiever en brengen zo de gehele economie op een hoger plan en daar profiteert iedereen van. Door de invoering van de AOW werd niet alleen het morele vraagstuk van de armoede onder ouderen opgelost, bovendien werd de cirkel doorbroken waarbij veel kinderen een garantie zijn voor een verzorgde oudedag. Daarnaast werd er een bodem in de vraag gelegd waardoor de economie als geheel minder conjunctuurgevoelig werd.

Wij zijn in het westen gewend om politieke vraagstukken vooral door een economische bril te zien. De Europese Unie is opgericht als een economisch project, niet als een morele oplossing. De reactie van de overwinnaars na de eerste wereldoorlog was om Duitsland te straffen, in feite een poging om het een lesje te leren: een moralistische reactie. Dat bleek niet te werken. De oplossing na de tweede wereldoorlog was om Duitsland economisch op de been te helpen. Dat werkte wel. De EU is een economisch antwoord op het nationalisme, in wezen een moreel probleem. Dat heeft ons geen windeieren gelegd.

Het westen is succesvol geweest in het omzetten van morele vraagstukken in economische oplossingen. Het is misschien wel de belangrijkste politiek-sociale innovatie van het westen. In Nederland is de PvdA het vleesgeworden woord van dit evangelie. Tegelijkertijd lijkt men het contact kwijtgeraakt met de achterliggende, morele vraagstukken. Het is alsof economische ontwikkeling een doel op zich is geworden. Politieke discussies worden saai en technocratisch, want de morele verontwaardiging ontbreekt. Morele verontwaardiging is de brandstof voor de politieke betrokkenheid. In het morele gat dat ontstaan is, is in Nederland eerst Pim Fortuijn, daarna het CDA gesprongen (de normen en waarden van Balkenende) en vervolgens de PVV en als reactie D66.

Dezelfde crisis heerst in de Europese Unie, waar het verband tussen echte, morele vraagstukken en (economisch) beleid niet duidelijk is. Economische groei kan nooit een doel op zich zijn, het is altijd een middel. Voor mij is de Europese Unie geen economisch project maar een moreel project. Zelfs al zouden de kosten hoger zijn dan de baten, dan is het geen reden om ermee te stoppen, net zo min als het een reden is om te stoppen met een gemeenteraad als die meer zou kosten dan dat hij zou opleveren. De Europese Unie is een afspraak om met onze buren in Europa te zoeken naar oplossingen voor belangenconflicten, die deels uit culturele verschillen voortvloeien.

Waar we Europa voor nodig hebben is om een economische benadering te verzinnen voor lastige morele problemen, taaie vraagstukken die bestaan uit vicieuze cirkels. Zo’n vraagstuk is bijvoorbeeld het broeikasprobleem en het energiebeleid in lidstaten: de interne markt voor alternatieve energievormen is te versnipperd en te veel lokaal gestuurd. Zo overspoelt Duitsland de Europese markt met gesubsidieerde windenergie en Frankrijk met gesubsidieerde kernenergie. Het gevolg is een labiele markt met soms grote overschotten en soms tekorten. Dit houdt Europa afhankelijk van Rusland. Het vraagstuk is hoe Europa omgaat met een land dat zo weinig heeft met democratische principes. Een ander voorbeeld is het cliëntelisme in landen als Griekenland en Italië. In een interview onlangs in de Wegener Dagbladen beweert Geert Mak dat Europa teveel economie is en te weinig moraal. Dat klopt, als je die twee begrippen naast elkaar zet. Maar wat de echte culturele erfenis is van Europa, is dat er een slimme economische oplossing wordt verzonnen voor een schijnbaar onoplosbaar moreel probleem.

Laatst aangepast op

Egbert Oldenboom is onderzoeker, community builder en (sinds 2013) blogger. Hij schrijft over alles wat hem raakt.

  • Gast
    Pieter Luteijn donderdag, 22 mei 2014

    De EU is nooit een moreel project geweest. Het begin was de Kolen en Staal Gemeenschap en dat was gewoon een opzetje van de overwinnaars (Frankrijk en Engeland) om een eventuele nieuwe militaire ontplooiing van Duitsland in te kapselen.
    Er moeten in Europa (ten minste) twee dingen gebeuren: er moet een radicaal alternatief geschapen worden tegenover het neo-liberale project waarbinnen Europa gevangen zit. En er moet naar nieuwe democratische modellen worden gezocht die enerzijds macht meer lokaal neerleggen en anderzijds de dominantie van de (grote) natiestaten fundamenteel doorbreken. Het probleem van Europa ligt niet in Brussel, maar in Berlijn, Parijs en Londen. Hun nationale belangen prevaleren - nog steeds. Er zou een beweging opgezet moeten worden die meer ruimte voor regionale autonomie koppelt aan een Europees perspectief.

  • Gast
    Egbert Oldenboom vrijdag, 23 mei 2014

    Je opmerking was voor mij aanleiding om me eens beter in de EGKS te verdiepen. Ik denk dat het te kort door de bocht is om de EGKS als een opzetje van Engeland en Frankrijk te beschouwen, temeer daar Engeland daar nooit aan mee gedaan heeft. Het was wel een eerste aanzet tot politieke samenwerking in Europa. Daarna is nog geprobeerd om tot een politieke gemeenschap te komen (European Political Community), maar dat stuitte op Frans verzet. Jean Monnet (voorzitter en geestelijk vader van de EGKS) trad toen af als en richtte zich vervolgens op het bevorderen van de economische integratie en vrijhandel, overig een idee dat vooral door de Benelux werd gepromoot. Dus inderdaad een economische route om politieke/morele problemen op te lossen.
    De agenda van Europa is liberaal economisch, en dat is ie vanaf het begin geweest. De ideeen van de econoom Keynes hebben een grote rol gespeeld in het bewustzijn over de rol van instituties, economische groei en vrede (m.n. 'The economic consequences of the peace', waarin hij zich verzet tegen de hoge herstelbetalingen door Duitsland.

Laat uw reactie achter

Gast
Gast zondag, 21 januari 2018

Meerwaarde op Facebook