Egbertale

Over zingeving en economie en alles wat daar tussen ligt

  • Home
    Home Hier kunnen alle blogberichten op de hele site gevonden worden.
  • Tags
    Tags Toont een lijst met tags die in de blog gebruikt zijn.
  • Inloggen
    Login Inlogformulier

De man die dacht dat hij zijn brein was

op
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 5225
  • Afdrukken

Achteraf kun je er misschien om lachen. Maar er was een tijd dat Dick Swaab één van de meest verguisde onderzoekers was van Nederland. Dat was in de jaren 80, toen het idee van de maakbare samenleving, en de daarbij behorende vrije en maakbare mens in sommige kringen hartstochtelijk verdedigd werd. Elke suggestie dat er aangeboren geestelijke verschillen tussen mannen en vrouwen waren, was politiek verdacht. Neurobioloog Dick Swaab deed onderzoek naar verschillen in hersenen tussen homo’s en hetero’s maar ook tussen mannen en vrouwen. Met smaak vertelt Swaab in ‘Wij zijn ons brein’ hoe feministe Joke ’t Hart in 1987 naar aanleiding van zijn onderzoek in een interview stelde: ‘Maar als ik op een gegeven moment zou accepteren dat er sekseverschillen bestaan op zulke fundamentele punten als de samenstelling van de hersenen dan ben ik uitgepraat als feministe.’ Dat die verschillen er zijn wordt inmiddels door niemand meer betwijfeld. ‘Ik heb daarna ook niets meer van haar gehoord’ voegt Swaab er fijntjes aan toe.

Zijn onderzoek naar verschillen in de hersenen van hetero’s en homo’s wekte nog meer verontwaardiging, met name in homokringen, tot kamervragen toe. Dat ligt nu allemaal ver achter ons. In ‘Wij zijn ons brein’ geeft Dick Swaab op vaak humoristische en prikkelende wijze een overzicht van de stand van zaken in het hersenonderzoek. Zelfs al heb je bedenkingen tegen de wijze waarop Swaab tegen de menselijke psyche aankijkt, en ik heb die zeker, dan nog is dit boek het lezen meer dan waard. Het is een fascinerend boek, ook omdat Swaab controversiële onderwerpen nog steeds niet schuwt. Maar in de eerste plaats is het een zeer informatief boek dat op heldere wijze een overzicht geeft van de belangrijkste hersendelen en hun functies. En dan met name aan de hand van voorbeelden van wat er gebeurt als er iets mis gaat met bepaalde onderdelen.

Zo blijkt het gehalte aan testosteron in de baarmoeder in de verschillende ontwikkelingsfasen grote effecten te hebben op de ontwikkeling van de foetus. In eerste instantie zorgt een hoog gehalte voor de ontwikkeling van mannelijke geslachtsorganen. In een later stadium bepaalt een tweede testosteronpiek voor de ontwikkeling van ‘mannen’hersenen, en daarmee de genderidentiteit (het gevoel man of vrouw te zijn). Het hormoonniveau in de baarmoeder is ook van invloed op je seksuele voorkeur (homo, bi of hetero), maar daarbij speelt ook genetische aanleg een belangrijke rol. Dat is bijzonder, want je zou verwachten dat genetische aanleg voor homoseksualiteit evolutionair nadelig zou zijn. Daarmee zou homoseksualiteit dus in de loop van de evolutie moeten verdwijnen. Maar waarschijnlijk vergroten dezelfde genen juist de vruchtbaarheid van niet homoseksuele familieleden.


Swaab maakt ook wat uitstapjes die naast zijn vakgebied liggen, maar waarover hij wel meent iets te kunnen zeggen op basis van zijn kennis. Hij heeft bijvoorbeeld weinig op met religie en alles wat zweemt naar spiritualiteit. Onder het kopje ‘Vier Nobelprijzen de prullenbak in’ veegt Swaab de vloer aan met het boek van Van Lommel ‘Eindeloos bewustzijn’, dat zich baseert op bijna-doodervaringen. Van Lommel beweert bijvoorbeeld dat er te weinig hersencapaciteit is voor ons lange termijngeheugen en dat er dus een universeel bewustzijn moet zijn dat onze herinneringen opslaat. Onze hersenen creëren geen bewustzijn, maar zijn in feite antennes waarmee dit universeel bewustzijn wordt opgepikt, aldus Van Lommel. Swaab wijst er op dat een wetenschapper (Eric Kandel) in 2000 de Nobelprijs heeft gekregen voor onderzoek dat juist beschrijft hoe korte en lange termijnherinneringen worden opgeslagen in ons brein. Exit Van Lommel.

Zelf heb ik weinig met spiritualiteit die zich beroept op een universeel bewustzijn, en het idee dat onze hersenen een soort antennes zijn die hierop intunen spreekt mij niet aan. Voor mij riekt het geloof in een universeel bewustzijn teveel naar een verlangen naar iets groters, een ontsnapping aan de realiteit. Echte spiritualiteit probeert niet te ontsnappen aan de wetenschap, maar omarmt ze. Elke kennis die bijdraagt aan inzicht in de realiteit en daarmee in onszelf is welkom.


Draagt Swaab bij aan die kennis? Ja, maar Swaab laat ons ook in de steek. Zo beweert Swaab dat er geen sprake is van een vrije wil. Hij noemt de vrije wil 'een plezierige illusie'. Swaab definieert de vrije wil als de mogelijkheid om te besluiten iets wel of niet te doen zonder interne of externe beperkingen die deze keuze bepalen. De vrije wil is in deze opvatting dus een soort innerlijke dictator die zonder last of ruggespraak doet wat íe wil. Maar zo bestaat deze vrije wil niet, want er zijn 'innerlijke beperkingen'. Wat zijn dat dan? Volgens Swaab zijn we als het ware een slaaf van de chemische processen die in ons brein plaatsvinden. We denken dat het bewustzijn keuzes maakt, maar in feite worden de keuzes diep in ons 'onderbewuste' gemaakt, en levert ons bewustzijn niet meer dan een praatje om die keuzes voor de buitenwacht te legitimeren. Deze opvatting lijkt ondersteund te worden door experimenten waarbij uit hersenscans blijkt dat bepaalde keuzes inderdaad al gemaakt lijken te zijn, voordat ze in ons bewustzijn verschijnen. Deze visie van Swaab verklaart ook de titel van het boek: Wij zijn ons brein, ofwel: onze hersenen bepalen wie we zijn.

Swaab (pag. 447)

Wij komen ter wereld met hersenen die door een combinatie van onze genetische achtergrond en de programmering gedurende de ontwikkeling in de baarmoeder uniek zijn geworden en waar onze karaktereigenschappen, talenten en beperkingen al voor een belangrijk deel in zijn vastgelegd. (…) De bouw van onze hersenen die zo tot stand is gekomen bepaalt hun functie, wij zijn ons brein.

Daar spreekt duidelijk de neurobioloog, die zijn onderzoeksmethode aanziet voor een mensbeeld. Natuurlijk ziet een standaard hersenonderzoeker de mens als uitvloeisel van zijn hersenanatomie, net zoals de standaard socioloog de mens ziet als product van sociale omstandigheden, de bioloog de mens als een dier ziet etc. Als econoom kun je gemakkelijk een boek schrijven ‘Wij zijn ons inkomen’. Marxisten zeggen: u bent uw sociaal-economische klasse. Dat is de valkuil van elke vakidioot. Helaas valt Swaab daar in.


Op veel mededogen en begrip voor 'la condition humaine' kun je Swaab dan ook niet betrappen. Hierin ligt een opvallend verschil tussen Swaab en de schrijver Oliver Sacks, die ook over neurologische afwijkingen schreef (zoals over de man die dacht dat zij vrouw een hoed was). In tegenstelling tot Swaab was Sacks op zoek naar de mens in de patiënt.Sacks was dan ook neuroloog én schrijver, Swaab is veeleer een schrijvende neurobioloog. (Niemand is perfect trouwens: Sacks lijkt een passage over autisten die praten in priemgetallen iets mooier gemaakt te hebben dan de werkelijkheid).

Terugkomend op Swaabs opvatting over de vrije wil: veel is over de vrije wil geschreven en het meeste hiervan heb ik niet gelezen. Echter, de opvatting dat de vrije wil hetzelfde is als een dictator ergens in onze hersenen die los van de rest van het brein keuzes maakt, komt mij te simplistisch over. De vrije wil lijkt mij te omschrijven als het bewustzijn dat als een onderdeel van een ‘intern’ besluitvormingsproces, keuzes maakt. Ik kan me goed voorstellen dat dat proces deels onbewust plaatsvindt, en dat dat onbewuste deel zich manifesteert zich als gevoelens en intuïties.

Swaab als filosoferende neurobioloog stijgt dus helaas niet uit boven zijn eigen vakgebied. Hij is als de spreekwoordelijke hamer die alleen spijkers ziet. Wat ontbreekt bij Swaab is het besef dat er los van de ‘hardware’ van de hersenen, zoiets is als een psychische of geestelijke werkelijkheid. Ook al zouden we aanvaarden dat er geen vrije wil is en we dus geen keuzes kunnen maken, wat volgens mij overigens niet uit de bovengenoemde experimenten blijkt, dan nog is er zoiets als een geestelijke domein. Onze psychische gesteldheid, de inhoud van onze hersenen, wordt niet alleen gedicteerd door hun ‘bouw’ die hun ‘functie’ bepaalt.


Er is zoiets als een sociale realiteit die zich afspeelt in een geestelijke domein. Neem het idee van de 'staat Nederland’. Uiteindelijk is het land ‘Nederland’ niet meer dan een afspraak tussen mensen, een idee dat 'slechts' in ons hoofd zit. Wij, de mensheid, zouden in theorie kunnen afspreken dat Nederland niet meer bestaat. Dit soort sociale constructies vormen een realiteit, met een eigen domein en dynamiek. Het zijn wat sociologen ‘sociale constructies’ noemen. Geestelijke constructies zijn niet, zoals reductionisten als Swaab schijnen te denken, illusies die je zonder consequenties uit je wereldbeeld kunt weglaten. Het idee ‘Nederland’ is er één met grote consequenties, bijvoorbeeld kun je als Afrikaan niet zomaar naar Nederland komen. Door dit idee zijn bepaalde mensen niet in staat om naar een stukje land bij de Noordzee te reizen. Ook de vrije wil bestaat, ook al is het alleen al als sociale constructie, als afspraak tussen mensen. 

Er zijn ook andere, individuele psychologische constructies, zoals je identiteit, ideeën die je hebt over relaties en vriendschappen die een rol spelen in het geestelijk domein. Het is het samenstel tussen al deze sociale en individuele psychische feiten waarin wij ons gedrag bepalen. Het zijn de keuzes die we maken, de vrienden die we kiezen, de angsten die we onder ogen zien, die ons maken wie we zijn. Ons brein is hierin ons instrument en toeverlaat.

Laatst aangepast op

Egbert Oldenboom is onderzoeker, community builder en (sinds 2013) blogger. Hij schrijft over alles wat hem raakt.

  • Gast
    Nico Cost dinsdag, 14 oktober 2014

    Dank voor deze 'parel': "Echte spiritualiteit probeert niet te ontsnappen aan de wetenschap, maar omarmt ze."

  • Gast
    Angelique dinsdag, 07 oktober 2014

    Beste Egbert, interessant blog. Echter door de lappen tekst slecht leesbaar. Wellicht is het een idee om meer witregels toe te voegen tbv leesbaarheid. (tip 6 regels per paragraaf).

  • Gast
    Karen Daleboudt maandag, 29 september 2014

    Leuk dat je hierover schrijft! Ik vind het wel ingewikkelde kost moet ik zeggen. Beide boeken gelezen. Dat van Pim vLommel pakte mij veel meer dan dat van Schwaab. Binnenkort (25/10) ga ik naar een lezing van vLommel. Wat een geweldig vooruitzicht biedt hij als het gaat om de dood! Dus wat mij betreft geen exit voor vLommel.

  • Gast
    Diana Vergouwen-Koenekoop vrijdag, 26 september 2014

    Goedendag Egbert,
    Ben jij kapitein van je brein?
    Met verstand doe je de dingen die je doet en zet je koers door je leven. Maar herken je het gevoel dat je niet alles onder controle hebt? Je niet meer vertrouwt op je kompas of sowieso niet weet waar heen je vaart? Nieuwsgierig waar dit heen gaat? Lees dan verder op mijn blog http://www.sqbewust.nl/sq-blog/detail/ben-jij-kapitein-van-je-brein

    Antwoord Annuleer
  • Egbert Oldenboom
    Egbert Oldenboom zaterdag, 27 september 2014

    Diana, ik heb gereageerd op je leuke blog, maar het lijkt alsof de reacties niet werken?

  • Gast
    Hans woensdag, 24 september 2014

    Dick Swaab is erin geslaagd om zijn eigen ziel weg te onderzoeken en weg te redeneren en is zich gaan identificeren met zijn brein. Vanuit mijn eigen persoonlijke ontwikkeling en onderzoek naar de aard van het bewustzijn ervaar ik dit als zeer triest. Je bent namelijk zoveel meer dan je brein. Er is ook een persoonlijk bewustzijn en ziel die een ontwikkelingsweg gaat middels dat lichaam en dat brein. Dat niet kennen en ervaren is zoiets als op aarde rond lopen als een kip zonder kop.

    Antwoord Annuleer
  • Gast
    kees de waal woensdag, 24 september 2014

    Prima verhaal. Dank!!

    Antwoord Annuleer

Laat uw reactie achter

Gast
Gast zondag, 21 januari 2018

Meerwaarde op Facebook