Egbertale

Over zingeving en economie en alles wat daar tussen ligt

  • Home
    Home Hier kunnen alle blogberichten op de hele site gevonden worden.
  • Tags
    Tags Toont een lijst met tags die in de blog gebruikt zijn.
  • Inloggen
    Login Inlogformulier

Schaarste

op
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 4986
  • Afdrukken

In de jongste editie van het KRO programma Boer zoekt Vrouw is ‘boer Theo’ één van de deelnemende boeren. Boer Theo is een 49 jarige melkveehouder uit Noord-Holland. Hij lijkt een beetje op Ronald Koeman, de voetbaltrainer. Boer Theo is vriendelijk en sociaal en niet onaantrekkelijk voor de vrouwen, want in eerste instantie ontving hij genoeg brieven om in de top-5 te belanden, 73 in totaal. Maar in tweede instantie waren de dames die hij ontving op zijn boerderij minder enthousiast. Eén van de dames ging vrijwillig naar huis. ‘Te lief’ en ‘te passief’ was het oordeel. Ook de overgebleven dame had sterke twijfels.

Het lijkt wel alsof Theo te graag wil en daardoor niet uit de verf komt. Hij is bang om ‘sociale fouten’ te maken en blijft daardoor passief. Een deel van het probleem van boer Theo lijkt verklaard te worden in het boek ‘Schaarste’. In dit boek beschrijven econoom en psycholoog Mullainathan en Shafir een experiment met eenzame mensen. Zij moesten op een interessante manier iets over zichzelf vertellen. Dat werd opgenomen op band en later beoordeeld door anderen. Het bleek dat de beoordelaars niet onder de indruk waren van wat de eenzame mensen te vertellen hadden. Ze vonden de verhalen van eenzame mensen aanmerkelijk minder interessant dan de verhalen van niet eenzame mensen, die dezelfde opdracht hadden ontvangen.

Opvallend genoeg was dit verschil er alleen als eenzame mensen hun beste beentje voorzetten. In een andere versie van het experiment waren er ook opnames aanwezig van de eenzame proefpersonen voorafgaand aan de ‘officiële opname’. Bij deze opnames in een meer ontspannen context, werden de eenzame mensen niet anders beoordeeld dan de niet-eenzame. In de situatie waar er geen sociale druk was, werden eenzame en niet eenzame mensen als even interessant beoordeeld.


Eenzame mensen zijn niet eenzaam omdat ze minder sociale vaardigheden hebben. Uit andere experimenten blijkt dat eenzame mensen juist beter zijn in het beoordelen van gezichten en emoties dan niet eenzame mensen. Het punt is dat ze als het ware verkrampen in sociale situaties. En dat is wat je ook bij boer Theo ziet gebeuren. Hij doet zo z’n best, is zo begripvol, dat hij als persoon verdwijnt.

Volgens Mullainathan en Shafir bestaat er een psychologisch mechanisme dat ervoor zorgt dat mensen die schaarste ervaren in een soort tunnel terecht komen. Hierbij worden zij aan de ene kant beter in het oplossen van korte termijn problemen, de problemen die zich in de tunnel bevinden. Dit verklaart waarom eenzame mensen beter zijn in het inschatten van emoties van anderen. Maar de context die zich buiten de tunnel bevindt, wordt over het hoofd gezien. En het is juist vaak die context die de dieperliggende oorzaak is van de schaarste.

Schaarste komt in vele vormen. Het kan bestaan uit gebrek aan sociale contacten, voedsel (diëten) of tijd en geld. Een voorbeeld is de ‘druk-druk-druk’ cultuur, het gebrek aan tijd. Je vergeet een belangrijke afspraak, of je verwaarloost je vrienden of relatie. Je leent als het ware tijd van de toekomst, maar dat kost je wel rente. Als je het druk hebt, verwaarloos je soms belangrijke verplichtingen. Het kost vervolgens meer tijd om ze weer recht te zetten, dan het gekost zou hebben om ze te onderhouden.

Ook voor geldschaarste geldt dat armoede leidt tot kortzichtige beslissingen. Niet omdat armen dommer zijn, maar omdat hun aandacht teveel in beslag wordt genomen door alledaagse geldzorgen. Het zijn juist de geldzorgen die ervoor zorgen dat de geldzorgen blijven bestaan. Uit experimenten blijkt dat mensen die niet kunnen lenen soms beter af zijn dan de mensen die de mogelijkheid wordt geboden om dat wel te doen.


In een onderzoek in India werden boeren op verschillende momenten in het jaar een IQ-test afgenomen. Vlak vóór de oogst, en vlak na de oogst. Vlak voor de oogst heerst er schaarste voor deze boeren: het geld dat zij bij de vorige oogst ontvangen hebben is grotendeels op. Na de oogst is er sprake van relatieve welvaart. Deze boeren zijn vlak na de oogst volgens de test aanzienlijk intelligenter dan voor de oogst. Hun (tijdelijke) armoe drukt hun intelligentie. De schrijvers noemen dit een gebrek aan (geestelijke) bandbreedte. Er is geen geestelijke bandbreedte, ruimte om zich met de toekomst bezig te houden, arme mensen zijn aan het jongleren met hun verplichtingen.

Het gebrek aan bandbreedte veroorzaakt de tunnelvisie: de boeren uit bovenstaand onderzoek hebben het zo druk met overleven, dat zij aan andere vraagstukken niet meer toekomen. De auteurs tonen met weer andere experimenten aan dat deze pre-occupatie zich onttrekt aan ons bewustzijn. Het is niet zo dat we ervoor kiezen om een tunnel in te gaan. We worden er door externe omstandigheden als het ware ‘ingetrokken’. Maar het is wel een verrassend inzicht: blijkbaar zorgt een laag IQ niet voor een laag inkomen, maar de causaliteit loopt andersom: een laag inkomen zorgt voor een laag IQ.

In het geval van schaarste aan geld is het probleem extra nijpend omdat geld in principe juist veel andere schaarstes kan helpen opheffen. Als je door je werk te weinig tijd hebt om je huis schoon te maken, kun je iemand inhuren. Je kunt de verzorging van je kinderen uit besteden aan een oppas.

Wat moeten we met deze inzichten? De belangrijkste aanbeveling van de schrijvers is om anders naar armoede te kijken. Volgens de schrijvers moeten we onszelf de vraag stellen in hoeverre een maatregel goed is voor de bandbreedte. Boetes werken bijvoorbeeld averechts bij arme mensen, omdat ze de problemen alleen maar groter maken. Het verkleint de bandbreedte. Daardoor nemen zij onverstandige beslissingen, bijvoorbeeld leningen met te hoge rente, die vervolgens de zorgen alleen maar groter maken.


Ze zijn in een schaarsteval terecht gekomen. Een schaarsteval zou je kunnen omschrijven als een tunnelvisie die zichzelf in stand houdt. Als Nederlandse lezer besef je in feite dat we het in Nederland niet zo slecht doen. Verplichte verzekeringen voor ziektekosten en werkloosheid zorgen er bijvoorbeeld voor dat mensen niet in een schaarsteval terecht komen als zich een tegenslag voordoet.

Veel regeltjes en afspraken die onze korte termijn vrijheid verminderen, zijn vanuit het idee van het bestrijden van een tunnelvisie heel goed te verdedigen. Wetgeving voor verplichte autogordels zorgen ervoor dat we onze autogordel omdoen ook al hebben we haast. We zijn verplicht verzekerd tegen ziektekosten.

Je zou nog verder kunnen gaan. Op basis van deze inzichten zou je ook heel goed voor een basisinkomen kunnen pleiten. Immers een basisinkomen zou voor velen veel zorgen wegnemen en daarmee een enorme toename aan bandbreedte veroorzaken.

De focus van de schrijvers ligt sterk op de omstandigheden waardoor mensen in een vicieuze cirkel van tunnelvisie komen. Armoede houdt zichzelf in stand. Hun aanbevelingen richten zich dan ook vooral op het aanpassen van de omstandigheden. Zo zou je werklozen niet moet beboeten als ze vergeten een formulier in te vullen (het boetebeleid van het UVW!), maar juist extra herinneringen moeten sturen, meer begeleiding, waardoor het beroep op de bandbreedte vermindert.


Nuttige aanbevelingen, maar ik vraag me toch ook af in hoeverre je jezelf kunt trainen om een tunnelvisie te herkennen en er uit te stappen. Dan verander je dus niet de omstandigheden die tot tunnelvisie leiden, maar je leert je eigen mentale processen beter beheersen.

Experimenteel is aangetoond dat je mensen met een oefening in een ingebeelde schaarste-situatie kunt brengen, waardoor hun score op een IQ test daalt. Waarom zou het omgekeerde niet mogelijk zijn?

Dan zou het dus ook mogelijk moeten zijn om mensen met een oefening juist uit die tunnel te halen. Mindfulness en meditatie lijken mij bij uitstek geschikte technieken om je geestelijke bandbreedte te verruimen.

Ik zou dan ook erg benieuwd zijn naar een experiment waarbij de effecten van meditatie in schaarste-situaties worden bepaald. Ik verwacht positieve effecten.


Een meer filosofische vraag die naar aanleiding van dit boek bij mij opkomt is in hoeverre we schaarste creëren zodat we onze vrijheid niet onder ogen hoeven te komen? Wat ik om me heen zie is dat mensen hypotheken nemen die maximale schaarste veroorzaken, waardoor ze heel hard moeten werken. Geeft dat niet een fijn gevoel omdat je je niet hoeft af te vragen wat je met je leven zou willen?

Hetzelfde geldt voor kinderen: het tijdgebrek dat gepaard gaat met jonge kinderen lijkt soms ook wel een prettige invulling. Ik heb mensen gekend die toegaven dat ze bij een dipje in hun relatie een kind erbij namen. Ik zie het bij mijzelf als er zich een groot project aandient dat goed betaalt. Er is gewoon geen bandbreedte meer om jezelf levensvragen te stellen. En is dat soms niet verontrustend makkelijk?

Sendhil Mullainathan & Eldar Shafir: Schaarste, Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen, Maven Publishing BV Amsterdam, 2013, 360p.

Laatst aangepast op

Egbert Oldenboom is onderzoeker, community builder en (sinds 2013) blogger. Hij schrijft over alles wat hem raakt.

  • Gast
    Kees de waal maandag, 16 maart 2015

    Interessant bericht, wat ik me wel afvraag is hoe hard is het bewijs van het veronderstelde.
    Dat geldt eveneens voor mindfulness, wordt steeds meer toegepast, maar de onderbouwing is niet onomstreden.

    Antwoord Annuleer
  • Egbert Oldenboom
    Egbert Oldenboom maandag, 16 maart 2015

    Wat Mullainathan en Shafir beweren onderbouwen ze met heel veel onderzoek, ik vind dat juist één van de sterke punten van dit boek. Onderzoekjes zijn slim opgezet. Volgens mij is er wel onderzoek gedaan naar de effecten van mindfulness en meditatie, maar niet in dit verband neem ik aan.

  • Gast
    Karen Daleboudt maandag, 16 maart 2015

    Wat een mooi stuk! Ik geloof dat meditatie inderdaad kan helpen om je te realiseren dat je in een tunnel zit en ook hoe je er uit komt. Het idee van een basisinkomen spreekt mij niet aan. De huidige uitkeringen werken voor sommige mensen in NL al als een tunnel waarin ze gevangen worden gehouden.

    Antwoord Annuleer
  • Egbert Oldenboom
    Egbert Oldenboom maandag, 16 maart 2015

    Ik was ook nooit zo voor een basisinkomen, maar de verdienste van dit boek vind ik wel dat ik er iets anders tegenaan ben gaan kijken. Ik denk dat door de bureaucratie rondom het verkrijgen van een uitkering er wel een groot beroep gedaan wordt op de bandbreedte van een uitkeringsgerechtigde. Dat werkt verlammend. Daarnaast houden uitkeringen mensen vaak ook afhankelijk, en stimuleert het een soort slachtoffer denken, dat ben ik met je eens. Tegelijkertijd bestaat er nog steeds een armoedeval, die ervoor zorgt dat het financieel vaak weinig zin heeft om te gaan werken, omdat er allerlei subsidies inkomensafhankelijk zijn (huursubsidie) en je die dus verliest op het moment dat je geld gaat verdienen. Ik ben er nog niet helemaal uit. :)

Laat uw reactie achter

Gast
Gast zondag, 21 januari 2018

Meerwaarde op Facebook