Egbertale

Over zingeving en economie en alles wat daar tussen ligt

  • Home
    Home Hier kunnen alle blogberichten op de hele site gevonden worden.
  • Tags
    Tags Toont een lijst met tags die in de blog gebruikt zijn.
  • Inloggen
    Login Inlogformulier

Slachtoffers en daders

op
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 695
  • Afdrukken

Hoe meer iemand zich slachtoffer voelt, hoe groter de kans dat hij dader wordt. Of anders gezegd: iemand die ‘iets slechts’ doet, zal dat in veel gevallen vergoelijken met een redenering waarin hij zelf geen dader is, maar slachtoffer. Neem crimineel Willem Holleeder: in het boek ‘Judas’, geschreven door zijn zus Astrid Holleeder, komt hij naar voren als gewetenloze schurk die mensen zonder pardon chanteert en laat vermoorden. Iedereen kent zijn geschiedenis, toch tuinen slachtoffers steeds weer in zijn verhaal. De dader doet zich voor als slachtoffer en is daar een meester in:

‘Met zijn charmes is hij in staat contact te leggen met de rijkste, slimste en de meest ontwikkelde mensen. Met zijn ongekende sociale vaardigheden weet hij ze te laten vergeten wat een vreselijk misdrijf hij heeft begaan en dan komt de volgende stap: zijn misdadige geschiedenis, zijn nadeel, buigt hij om in een voordeel. Hij is zo zielig, er is hem zoveel onrecht aan gedaan, hij is altijd onterecht behandeld, onterecht veroordeeld en justitie maakt hem het leven onmogelijk.’

De kracht van de underdog, het slachtoffer is blijkbaar bijna onbegrensd. Verantwoordelijkheidsbesef is opeens niet meer relevant als je slachtoffer bent. Je hebt automatisch recht op sympathie.

Het aannemen van een slachtofferhouding is niet alleen een handige truc om sympathie te winnen in de buitenwereld. Het is ook een ideale psychologische schakelaar om je eigen verantwoordelijkheid en geweten uit te schakelen.


We beschouwen onszelf het liefst als eerlijk en niet-egoïstisch. Als we dan iets doen wat in feite wel egoïstisch is, ontstaat er een vervelend verschil tussen ons zelfbeeld en wat anderen waarnemen. Stel je doet iets wat niet helemaal door de beugel kan, je neemt bijvoorbeeld de handdoeken mee in een hotel. Er ontstaat een oncomfortabele kloof tussen wat je doet en wat je wilt zijn.

Eén oplossing is om je zelfbeeld aan te passen: je bent blijkbaar niet zo eerlijk als je dacht. Een andere oplossing is een reden, een alibi, te verzinnen dat je vrijpleit van het knagend besef van egoïsme. Slachtofferschap is het ideale alibi. Zodra iemand iets uitgehaald heeft waar jij het slachtoffer van geworden bent, worden jouw acties een soort zelfverdediging of noodweer. Je hoeft geen verantwoording meer af te leggen over jouw misdraging. De ander is een dader geworden, zonder rechten.

Was de receptionist soms niet zo aardig? Bingo: je bent slachtoffer. Dat is voor mensen met talent voor slachtofferschap genoeg om de handdoeken zonder gewetenswroeging te stelen. ‘Ze vroegen er om.’

Of kijk naar een willekeurige vechtscheiding. Vaak hoor ik buitenstaanders verzuchten dat men niet begrijpt hoe iemand zó egoïstisch kan zijn, de ander zo het leven zuur kan maken. Maar veel ex-partners voelen zich slachtoffer van de acties van de andere partij, en kunnen daarmee hun daderschap zonder gewetensproblemen volhouden. De echte slachtoffers zijn natuurlijk vooral de kinderen.


Slachtoffers bestaan. Slachtoffers van oorlog en geweld, ze zijn er genoeg. Ook asociaal gedrag, discriminatie, onderdrukking en andere vormen van onrecht maken slachtoffers. Het zou kwetsend zijn om deze mensen te verwijten dat ze zich slachtoffer voelen.

Maar omgekeerd is niet iedereen die zich een slachtoffer voelt, ook echt een slachtoffer. En daar zit muziek in voor bepaalde politici.

Politiek is er veel munt te slaan uit vermeend collectief slachtofferschap. Politiek extremisme, of het nu links of rechts is, verdeelt maatschappij in daders en slachtoffers. Erdogan en zijn aanhangers voelen zich slachtoffers van de Gülen beweging. Hitler voelde zich slachtoffer van een complot van joden. Dat maakt de weg vrij tot soms crimineel daderschap.

Het ironische is dat extremistische joden in Israel zich nu weer beroepen op hun slachtofferschap (van de Palestijnen en de Arabische wereld als daders), en dat maakt hen weer blind voor hun eigen daderschap. En omgekeerd: de extremistische Islam wijst Israel en het westen aan als de daders, sommigen in het westen wijzen de Islam aan als daders etc. etc.

Denken in termen van collectief daderschap en slachtofferschap leidt onherroepelijk tot stereotypering.


Ik ken dat soort mechanismes nog uit mijn studietijd, jaren tachtig, waar je als man altijd op eieren moest lopen als je, als man, iets over de positie van vrouwen wilde zeggen. Vrouwen waren collectief slachtoffer van mannenonderdrukking en mannen waren dus automatisch collectief dader.

Elk argument dat een man aandroeg, pro of contra, kon eenvoudig door een vrouw van tafel worden geveegd, op basis van het simpele feit dat je een man was. Een van de gevaarlijkste klippen die je moest omzeilen was wat ‘Blaming the victim’ werd genoemd. Het slachtoffer ter verantwoording roepen, dat was zo’n beetje het laagste wat je kon doen.

Die angst voor ‘blaming the victim’ is vaak de reden van overdreven ‘politieke correctheid’. Het leidde tot ‘the victim is always right’. Het spiegelbeeld aan de rechterzijde is het volk dat slachtoffer is van de elite. In alle gevallen leidt het tot dadersgedrag vanuit een slachtoffersgevoel, dat niet ter discussie gesteld mag worden. Al dan niet vermeend slachtofferschap mobiliseert emotionele energie en onderdrukt de morele afwegingen. Het is intellectueel lui en maakt de geesten rijp voor verbaal of zelfs fysiek geweld.

Laatst aangepast op

Egbert Oldenboom is onderzoeker, community builder en (sinds 2013) blogger. Hij schrijft over alles wat hem raakt.

  • Gast
    Gerda Schurink dinsdag, 05 september 2017

    Egbert wat een mooi blog weer! En zo mooi vanuit het klein naar het groot. Laten wij maar in het klein (bij onszelf ) hier mee aan de slag gaan in de hoop dat het ook in het groot doordringt.
    Deze blogs komen nog op ons oude mailadres binnen zou je dat kunnen veranderen?
    Jan zag het toevallig en was ook onder de indruk van dit stuk!
    Lieve groet, Gerda

  • Egbert Oldenboom
    Egbert Oldenboom dinsdag, 05 september 2017

    Dankjewel voor het compliment Gerda. Ik zal jullie adres aanpassen.

  • Gast
    kees de waal dinsdag, 15 augustus 2017

    Goede analyse + prima verhaal Egbert!

    Antwoord Annuleer

Laat uw reactie achter

Gast
Gast donderdag, 14 december 2017

Meerwaarde op Facebook