(…) men moet een boek op dezelfde wijze benaderen als z’n medemensen. Niet met al vastgelegde voorstellingen of eisen. Soms vormt men zich op de eerste bladzijden al een beeld over het werk en aan dat beeld raakt men gehecht, men wil er geen afstand meer van doen en dat gaat dan dikwijls ten koste van de bedoelingen van de schrijver. Men moet een mens z’n volle vrijheid laten, en een boek ook. Iedere uiting van een mens of in een boek kan soms opeens een verrassend nieuw licht op het geheel werpen en kan dan vernietigen de bepaalde voorstelling die wij hadden en waardoor het zich zekerder laat leven. (Etty Hillesum - Het Werk, pag. 188)
Ik voel me een beetje betrapt door Etty. In mijn vorige blogs probeerde ik een rode lijn te ontdekken in haar dagboekaantekeningen. Zo meende ik te zien dat ze langzaamaan meer afstand nam van haar wisselende stemmingen. Anders gezegd: ze ontdekte dat ze stemmingen heeft, en dat ze niet een stemming is. Daardoor werd ze minder een speelbal van die stemmingen. Ook viel mij haar keuze voor een verinnerlijkt leven op: het draait voor Etty niet om de bevestiging van de buitenwereld, in de zin van een carrière of gezin, maar om haar innerlijke reis.
Was dat ook niet een manier om een beeld dat mij beviel van haar te maken? Was ik ook gehecht aan mijn voorstelling van Etty, zoals ze het hierboven noemt? Waren mijn reflecties niet ook (deels) projecties, een behoefte om mijn eigen opvattingen bevestigd te zien?
Als dat waar is, dan werkt dat belemmerend om het boek en de schrijfster werkelijk waar te nemen. Misschien wilde ik graag een voortschrijdende ontwikkeling in Etty zien, die in werkelijkheid niet zo lineair verloopt.
Maar aan de andere kant: is wel het mogelijk aan projecties te ontkomen als je over anderen nadenkt? Misschien kunnen we nauwelijks over anderen denken zonder onszelf in hen te zien. Een beetje projectie is denk ik onontkoombaar. Toch spoort Etty’s oproep om altijd open te staan voor ‘verrassend nieuw licht’, mij aan tot voorzichtigheid met mijn interpretaties. Staat er echt wat ik denk dat er staat?
Buiten kijf staat dat Etty’s bewustwordingsreis niet bepaald een rechte lijn is van A naar B. Veel thema’s die al in de eerdere pagina’s aan de orde kwamen, komen in dit deel van haar dagboek weer terug: de wisselende stemmingen, de invloed die S. daarop uitoefent. Het is door de herhaling niet altijd even inspirerend om te lezen.
Ook bevat het een paar passages die voor mij moeilijk toegankelijk waren. Zo citeert ze de volgende regels uit Rilke's dichtbundel 'Das Stundenbuch' (pag. 205):
Ich will dich immer spiegeln in ganzer Gestalt
Und will niemals blind sein oder zu alt,
Um dein schweres schwankendes Bild zu halten
(…)
Gott reift
Ik wil je in volledig wezen weerspiegelen
En wil nooit blind zijn of te moe van dagen
Om jouw zware schakerende beeltenis te dragen
(…)
God rijpt
(Eigen vertaling)
Uit de laatste woorden van het gedicht, ‘Gott reift’ (God rijpt), leid ik af dat het gedicht betrekking heeft op God. De ‘zware schakerende beeltenis’ betekent iets voor Etty, want ze komt er nog een keer op terug, ze gebruikt het dan om S. (haar therapeut/vriend Spier) aan te duiden.
Mijn interpretatie is dat haar beeld van God (of S.) steeds verandert en dat Etty de verantwoordelijkheid op zich neemt om die wisselende beelden te ervaren en te verwerken, hoe zwaar haar dat ook valt. Dit sluit aan bij haar eerder genoemde thema om niet te hechten aan één voorstelling van een persoon, boek of God, maar om steeds bereid te zijn om hem in een nieuw licht te zien. Uiteindelijk ontstaat er zo een ‘gerijpt’ beeld van God.
Niet elke zin biedt een vergezicht, soms lijkt ze in kringetjes te draaien, of zijn haar gedachten wat duister voor mij. Toch kan ik het niet laten iets van een rode draad te zien. Net zoals ze zich eerder leek te verzoenen met de wisselingen van haar eigen gemoed, zo verzoent ze zich in deze periode met het feit dat de vriendschap met S. toppen en dalen kent. Er openbaren zich als het ware steeds nieuwe schakeringen in hun vriendschap:
‘toen me (…) plotseling in het bewustzijn drong dat het niet altijd vloed kan zijn in een vriendschap en dat men ook de tijden van eb moet aanvaarden en wel als iets positiefs en vruchtbaars, toen ging opeens ook weer het leven met rustiger golfslag door me heen.’ (pag. 210)
Waar ze ook steeds zekerder over lijkt te worden, is de ‘realiteit van het niet-materiële’. Het ontastbare kan wat Etty betreft reëler, echter zijn dan het tastbare. Een dichtregel van Rilke is even reëel als een kaasbon schrijft ze (pag. 194). Ze bekent zich als het ware steeds meer tot de wereld van de geest boven die van de materie. Onder het ontastbare valt de Jungiaanse psychologie, de poëzie, maar zeker ook God. De invloed van S. is hier overduidelijk, met zijn afkeer van het materialistische denken. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een passage over Rilke. Etty haalt een Freudiaanse studie over Rilke aan, waarin tot haar ongenoegen geconcludeerd wordt dat hij homo-erotisch was. Volgens haar ‘verklaart’ dat helemaal niets: ‘daarmee is hij toch niet benaderd?’ S. antwoordt daarop
Het is natuurlijk een gevolg van de eigen onbevredigdheid van de materialistische en rationele houding. Die probeert alles net zo te materialiseren, om het eigen bestaan te rechtvaardigen. Alles wordt ‘ontschept’; alles wordt gematerialiseerd en al het scheppende wordt op de materialistische noemer teruggevoerd. Er vindt een ontnuchtering en een diskwalificatie van de dichter plaats. Zij willen zulke mensen als Rilke diskwalificeren omdat hij eenvoudigweg niet in hun wereldbeeld past.
(pag. 205, vertaling uit het Duits door Els Ritzema, Etty Hillesum Centrum)
S. geeft hier kritiek op wat filosofen aanduiden als reductionisme. Reductionisme is een manier van denken die alle verschijnselen verklaart vanuit ‘lagere’ biologische of natuurkundige principes. Wetenschap is van nature reducerend: het probeert complexe verschijnselen te verklaren uit eenvoudiger principes. Zo wordt de evolutie en biologische diversiteit verklaard uit het principe van natuurlijke selectie: het overleven van de best aangepaste diersoorten. Een ander, meer omstreden voorbeeld is om alle menselijke strevingen te ‘reduceren’ tot biologische behoeften.
In de bovengenoemde studie over Rilke werd dus blijkbaar zijn poëzie verklaard uit zijn seksuele oriëntatie. Het materialistische denken is reducerend, het spirituele en dichterlijke denken is scheppend, aldus S.
Etty’s ongenoegen richt zich dus op het analytische, het ‘ontscheppende’ denken dat zo vaak realistisch wordt genoemd. Realisten zeggen dat ‘kaasbonnen’ echt zijn en daarom belangrijker dan gedichten. Etty neemt hierin een ander standpunt in, namelijk dat dichtregels net zo echt zijn als kaasbonnen.
Het verlangen van Etty naar ‘zich bekennen tot’, om een standpunt in te nemen, komt tot uiting in haar afkeer van het woord ‘eigenlijk’, dat een slag om de arm houdt. Zeg niet ‘eigenlijk ben ik wel religieus’, maar ‘ik ben religieus’, aldus Etty. ‘Men moet de moed hebben om uit te spreken wat men gelooft’ (pag. 235). Zo formuleert ze stukje bij beetje een belijdenis, een getuigenis van haar spirituele opvattingen, waaronder ook haar religieuze. Juist op dat vlak botst ze met haar broer Jaap, die haar met zijn scepsis regelmatig de maat neemt. Hij schreef haar ooit: Cogito, ergo sum. Credis ergo no es (ik denk dus ik ben, jij gelooft dus je bent niet, pag. 149). Maar in de ogen van Etty leeft hij zo zonder doel en richting.
Gezien haar beleden voorkeur voor het ontastbare is het niet verrassend dat het scheppende van de poëzie voor Etty uiteindelijk uitstijgt boven het analytische denken van de psychologie (pag. 196):
‘En dit vind ik interessant te constateren, dat het analyseren en piekeren waar die onlust vandaan komt me veel beroerder maakt, maar dat een plotseling dichterlijk beeld: de wijde veilige schoot van de nacht, waaruit ik geboren word, tegenstribbelend en wel, in de dag, me bevrijdt’
In het eerste citaat beschreef Etty hoe hechting aan voorstellingen en beelden ons belemmert de ander echt waar te nemen. Tegelijkertijd zijn de beelden die bovenstaande poëtische woorden bij Etty oproepen, blijkbaar bevrijdend. Zou dat de paradox van onze verbeeldingskracht zijn, dat het zowel beperkend als bevrijdend werkt?
Het Etty Hillesum centrum in Deventer organiseert jaarlijks een leeskring waarin de complete dagboeken en brieven van Etty Hillesum, die gepubliceerd zijn als ‘Het Werk’, gezamenlijk worden gelezen. Dit gebeurt in 9 maandelijkse sessies waarin telkens 80 pagina’s aan de orde komen. Dit is de reflectie op bladzijde 160 - 240.