De verwevenheid van haar verhalen met levensvragen en de psychologische diepgang van haar karakters maakt Hella Haasse tot één van de grootste Nederlandse schrijvers: haar werk en leven zijn in zekere zin één, zoals bij veel grote kunstenaars. Als een dergelijke schrijver een zelfportret schrijft, dan is er alle reden om nieuwsgierig te zijn. Hoe keek Hella Haasse in 1954 aan tegen bewustwording en geestelijke groei? En welke invloed had dat op haar schrijverschap? Deel II van een bespreking.
Een centraal begrip in haar zelfportret is bewustwording:
Als u me vraagt wat ik bedoel met bewustwording, dan zou ik daarop moeten antwoorden: bewust-worden betekent voor mij het door ervaring en waarneming ad infinitum uitbreiden van de werkelijkheid. Dit schijnt mij het essentiële proces in het menselijke leven.
Vervolgens analyseert Haasse hoe haar eigen psychologische ‘pre-occupaties’, of onbewuste problemen, een uitweg vonden via haar romanpersonages. Bijvoorbeeld via de historische en geromantiseerde persoon van Charles d’Orléans (Het Woud der Verwachting) en Borgia in ‘De Scharlaken Stad’. Ze beschrijft hoe ze opeens, op een ‘regenachtig stationnetje’ tot het inzicht kwam dat ze, in Het Woud der Verwachting, maar ook in lezingen, het gebrek aan daadkracht van Charles d’Orléans verdedigde voor haar publiek, omdat ze zich met hem identificeerde.
Dit inzicht oefende een belangrijke invloed uitoefende op haar schrijverschap,
Wat ik vermomd in historisch costuum vorm trachtte te geven, was mijn eigen werkelijkheid. Nu ik zover gekomen ben dat ik die tot op zekere hoogte bewust onder woorden kan brengen, voel ik mij voorlopig niet bij machte, zelfs afkerig van het verzinnen van verhalen.
Met andere woorden: door haar voortschrijdend zelfkennis, werd het voor Haasse moeilijker om verhalen te verzinnen, omdat de verhalen in feite voor haar indirecte manieren waren om tot inzicht te komen. Het lijkt op de angst die je vroeger wel eens hoorde bij creatieve mensen voor psycho therapie: de angst dat zij hun creativiteit en inspiratie zouden kwijtraken als zij geestelijk ‘genezen’ zouden worden.
Hoe komt een mens tot zelfinzicht, volgens Haasse? Een belangrijk aspect is de herhaling. Wat een mens heeft te leren, wordt telkens weer door het leven opgediend, in andere vormen en kleuren, maar met dezelfde inhoud.
Vanaf onze vroegste jeugd worden wij ieder voor zich voor steeds terugkerende, voor ons kenmerkende problemen geplaatst die waarneembaar worden in de innerlijke ervaringen en uiterlijke gebeurtenissen van ons leven. Die herhaling, die tot herkenning en dus tot inzicht kan leiden, is er niet voor niets. Er verandert niets, er kàn niets veranderen, wanneer wij niet zelf veranderen.
Ergens zou je verwachten bij een intellectueel onverschrokken persoon als Haasse, dat zij daaruit de consequentie zou trekken. Wat het zwaarst is, laat dat het zwaarst wegen. Of te wel, als bewust-wording en zelfkennis het alfa en omega zijn van een leven, erken dat dan en verdedig dat inzicht tegenover anderen, de maatschappij. Verdedig de stelling dat zinvol leven hetzelfde is als bewustwording en bewustwording in feite een metamorphose inhoudt naar een andere levensopvatting, wereldbeeld. Maar Haasse lijkt bang om het contact met haar publiek te verliezen en als zweverig over te komen, dus zij neemt een hele lange aanloop:
Wij staan er sceptisch tegenover zodra iemand ons ervan zou willen overtuigen dat de metamorphose in een hogere orde van onszelf de zin van het leven is.
Om uiteindelijk met veel omhaal van woorden tot de conclusie te komen:
Het is een innerlijk proces dat wij zelf op gang moeten brengen en op gang moeten houden, de verticale groei naar een werkelijkheid, die de som is van alle voor het individu voorstelbare werkelijkheden plus nog iets méér, noem het zingeving, noem het vrije wil of bewuste keuze, ik weet er geen naam voor.
Nu zouden we het gewoon ‘spiritualiteit’ noemen vermoed ik. Had dat woord in 1954 een andere betekenis of meed Haasse het uit angst zweverig gevonden te worden? Was het nog een restje Charles d’Orléans in haar die bang was om de consequenties van haar inzichten te aanvaarden?