Een kritische houding en spiritualiteit gaan vaak slecht samen. Spiritualiteit is voor velen juist wat zich aan een kritische toets onttrekt. Het is waar je in gelooft zonder bewijs. Kritische zin is iets van het verstand, de ratio, terwijl spiritualiteit juist uitstijgt boven de ratio. De bekende spirituele denker/schrijver Eckhart Tolle ziet het verstand als één van de grootste obstakels naar verlichting, één van de eerste paragrafen in zijn boek ‘De kracht van het NU’ heet dan ook ‘Jezelf van je verstand bevrijden’. Een nog dwingender idee van spiritualiteit verbindt spiritualiteit stevig aan een geloof in een goddelijk wezen. Goddeloze spiritualiteit is in deze opvatting een tegenstrijdigheid in zichzelf.
‘Spiritualiteit is de bron van het goddelijke dat vibreert, danst en stroomt als de bron en essentie van elke ziel. (…) Enkele elementen van spiritualiteit zijn:
- - Zoeken naar de diepere betekenis van en ziel van alles, buiten de uiterlijke verschijningsvorm;
- - Liefde en respect voor God
- - Liefde en respect voor jezelf
- - Liefde en respect voor iedereen. ‘
(Sharon Janis (2012) Spiritualiteit voor dummies, p. 18)
De vraag is of een geloof in een god of iets goddelijks bijdraagt aan een spirituele levenswandel. Je zou ook kunnen vragen: wordt de ziel niet uit spiritualiteit gehaald door het onlosmakelijk te koppelen aan het geloof in een god? Ik beschouw mezelf als wandelend op een spiritueel pad, maar het is een goddeloos pad. Ik ben op zoek naar zingeving maar zonder dat iemand voor mij het doel van dat pad bepaalt. Welke ervaringen ik als zingevend en spiritueel beschouw laat ik me liever niet voorschrijven. En ik wil kritische vragen kunnen stellen over de spirituele waarde van een godsgeloof. Zou het vasthouden aan een goddelijke vibratie niet net zo goed een obstakel voor meer inzicht kunnen zijn? Kortom: ik ben op zoek naar een open vorm van spiritualiteit, een vorm die het kritische verstand niet afwijst maar juist omarmt als belangrijke bondgenoot bij het verwerven van wijsheid. Hoe zou die kritische vorm van spiritualiteit eruit zien?
{pagebreak}
Spiritualiteit is voor mij het zoeken naar zingeving op basis van een samenhangend persoonlijk wereldbeeld in wording. Dit persoonlijk wereldbeeld wordt gevormd op basis van ervaringen en het streven naar zelfinzicht. Een wereldbeeld dat tegelijkertijd een zelfbeeld is en nooit af is. Het is dus in zekere zin universeel, het zegt iets over alle mensen, en het is tegelijkertijd persoonlijk, het zegt iets over mijzelf als mens tussen andere mensen.
Hoewel ik niet in een god geloof, hou ik van sommige verhalen uit de Bijbel. Een van de verhalen die mij bijzonder aanspreekt is het verhaal van de zondeval: hoe Adam en Eva eten van de boom der kennis en zo uit het paradijs verdreven worden. Dit vind ik een mooie metafoor voor hoe je door het verwerven van spiritueel inzicht (het eten van de appel), verdreven wordt uit het paradijs van onwetendheid. Als je eenmaal bewust geworden bent, weet je het verschil tussen goed en kwaad en je kunt niet meer terug naar je onbewuste staat. Het paradijs is dan een illusie waar je niet meer in gelooft, en spirituele groei is voor een belangrijk deel het loslaten van illusies. Dat God daar als vertegenwoordiger van de status quo niet blij mee is, kan ik me voorstellen.
De wetenschap is één van de grootste geestelijke verworvenheden van de mensheid. Zij heeft een enorme invloed gehad op het zelfbeeld van de mensheid. Dankzij Copernicus en Galileo en Newton beschouwen wij onszelf niet meer als middelpunt van het universum, dankzij Darwin beschouwen wij ons niet meer als kroon op de schepping en dankzij Freud weten wij dat de mens een dier is dat een god gecreëerd heeft. Deze verworvenheden hebben ons zelfbeeld en ons wereldbeeld wezenlijk veranderd, en het zijn daarom in mijn ogen spirituele inzichten. Als je een steen weggooit, keert die weer terug naar de aarde. Aristoteles verklaarde het gedrag van deze steen uit zijn ‘plek in de natuurlijke orde’ en zijn gedrag als een uiting van de wil om naar de aarde terugkeren en zo de natuurlijke orde te herstellen. De mens stond in het wereldbeeld van Aristoteles centraal, hij was de middelaar tussen het perfecte goddelijke sfeer en de imperfecte aardse sfeer. De leer van Aristoteles was teleologisch: de natuurlijke orde diende een doel, de verschillende sferen waren stadia op weg naar het goddelijke perfecte. Teleologisch is een samenstelling van ‘telos’, doel, en ‘logos’, dat leer of rede betekent. Het was Newton die het revolutionaire inzicht had dat de aarde en de steen aan dezelfde wetten voldeden, de wetten van de zwaartekracht. Darwin bevrijdde met de evolutietheorie de mens uit de illusie dat hij wezenlijk anders was dan andere dieren. Zij bevrijdden de mensheid zo uit de illusie dat zij in het middelpunt der schepping stond. Een staaltje spirituele bewustwording waar veel gelovigen niet blij mee waren.
Freud beschreef in ‘De toekomst van een illusie’ religie als het culturele antwoord op het collectief verlangen naar een vaderfiguur.Een begrijpelijke verlangen, een wens die voortvloeit uit de behoefte van kinderen om beschermd te worden door een ouder. Veel religies hebben hetzelfde ambivalente mengsel van vrees en bewondering voor God dat kinderen voor hun vader hebben. Het doorprikken van deze illusie was opnieuw een vorm van bewustwording. Het doorprikken van illusies is geen dankbaar werk: de consequenties ondergraven de status quo en de boodschapper krijgt vaak verwijten van ‘onbarmhartigheid’ en ‘kilheid’ .
Het geloof in geruststellende illusies is in spirituele kringen wijdverbreid. Hoe vaak hoor je niet ‘toeval bestaat niet’. Dit is de opvatting dat er een bedoeling verscholen ligt in de gebeurtenissen die je tijdens je leven overkomen. Volgens mij is deze opvatting gestoeld op de wens dat er ergens iemand of iets is dat zich druk maakt om onze levens. Het is een religieuze illusie in vermomming, dezelfde kinderlijk egocentrische wens om in het middelpunt te staan. Het verlangen naar een bedoeling is een teleologische vorm van spiritualiteit. Teleologische vormen van spiritualiteit gaan ervan uit dat er een bedoeling verborgen ligt in het universum. De psychologie heeft geleerd argwaan te koesteren ten opzicht van teleologische vormen van spiritualiteit, in de bedoeling ligt immers een wens verscholen. Voor de goede orde: Ik ben niet op zoek naar een spiritualiteit die zich baseert op een wetenschappelijke toetsing. Mijn toetssteen is het subjectieve, mijn persoonlijke ervaring, niet het objectieve experiment. Wat ik wel zoek is een spiritualiteit die de open houding van (goede) wetenschap heeft, m aar dan ten aanzien van het subjectieve experiment van zingeving. Die als werkhypothese heeft dat we het menselijke bij de mensen moeten zoeken en het universum onverschillig is.