Sluit vriendschap met je verdriet
Sinds kort volg ik, na een pauze van 20 jaar, weer tangolessen. Bij Argentijnse tango komt veel aan op een goede balans en ‘lichaamsbewustzijn’. Als leider moet je je niet alleen bewust zijn van je eigen balans, maar ook van de balans van je partner. Het is een subtiel spel van actie en reactie, waarbij er, als het goed is, een permanente afstemming is met je danspartner.
Ik heb een goed ritmegevoel, maar wat betreft motoriek, balans en bewustzijn ben ik nog een beginner. Dat betekent dat ik tijdens de les regelmatig gecorrigeerd word. Soms word ik daar boos en chagrijnig van, vooral als ik me niet zo zeker voel. Ik heb dan de neiging om me als een slachtoffer te gedragen, alsof het probleem bij de tangodocent ligt.
Als je gekwetst bent kun je je pijn verdringen, bijvoorbeeld door de schuld bij een ander te leggen. Dat maakt je tot een slachtoffer. Je neemt dan geen verantwoordelijkheid voor jouw rol in de situatie. Als dat je enige strategie is om met pijn en verdriet om te gaan, dan wordt je wereldbeeld zwart-wit: je hebt bijvoorbeeld goede mensen en slechteriken. Je bent boos op de wereld en de kans bestaat dat je verzuurd en bitter wordt.
Dit is eigenlijk een truc om met gevoelens van pijn en boosheid om te gaan. Vaak proberen we de pijn die gepaard gaat met kwetsuren te verminderen door psychologische trucs toe te passen. Bekende strategieën die ik regelmatig tegenkom, bij mezelf of bij anderen, zijn ontkenning, projectie, rationaliseren en fantaseren .
De strategie van ontkenning in een pijnlijke situatie ken ik uit ervaring. Ik had ooit een conflict met een vriend. Hij vermeed vervolgens bijeenkomsten waarop ik ook aanwezig zou zijn. Als verklaring gaf hij dat hij op medisch advies rustig aan moest doen. Toen anderen hem vroegen naar ons conflict, ontkende hij dat er überhaupt een conflict was.
Dichtbij de ontkenning ligt de rationalisatie. Rationalisatie is een strategie die helpt de pijn te verzachten, of althans dat lijkt te doen, door achteraf redenen te geven waarom een pijnlijke gebeurtenis ‘niet zo erg’ of ‘maar het beste is’. Bijvoorbeeld: ‘ik ben afgewezen voor een baan, maar eigenlijk wilde ik die baan toch niet echt’. Of ‘we zijn gescheiden, maar zij was toch niet de liefde van mijn leven’. In een rationalisatie kan best een beetje waarheid zitten, maar het doel is vooral om pijnlijke ervaring weg te redeneren, te bagatelliseren.
Een derde strategie is om bij pijnlijke gebeurtenissen te vluchten in een fantasiewereld. Dit kan bijvoorbeeld een spirituele vlucht zijn. Iemand ontmoet een goeroe en ‘ziet het licht’, of iemand ontmoet iets of iemand anders met bijna magische aantrekkingskracht en gaat daar helemaal in op. (De spiritual bypass, het vermijden van zelfonderzoek door spiritualiteit past in dit rijtje.)
Projectie heb ik zelf ook ervaren. Projectie is dat je eigenschappen die je bij jezelf afkeurt, toeschrijft aan een ander. Het tangovoorbeeld hierboven kan je als een vorm van projectie beschouwen, waarbij ik de arme tangodocente dingen in haar tangopumps schoof die bij mezelf lagen. Iemand heeft ook wel eens ruzie met mij gezocht, omdat ik volgens haar een ruziezoeker was en zij van harmonie hield. Diezelfde persoon nam mij al eens eerder de maat omdat ik volgens haar anderen de maat nam.
In de psychologie worden dit soort vermijdingsstrategieën afweermechanismes genoemd. Door een afweermechanisme te gebruiken, vlucht je weg. Het is een nooduitgang voor als de emoties te dichtbij komen en te intens lijken. Afweermechanismes zijn dus ‘mind tricks’ die ervoor zorgen dat je pijn vermijdt door jezelf af te leiden. Dan hoef je de pijn niet onder ogen te komen.
Je reflecteert niet op die pijnlijke gevoelens, je stopt ze weg of gooit ze over de schutting. Niet dat kwetsbare gedoe, die navelstaarderij, wel zo gemakkelijk! Omdat afweerreacties grotendeels onbewust zijn, hoort het ontkennen van een afweerreactie ook bij de afweerreacties. Bij al deze strategieën voelt het alsof je voor jezelf opkomt en je jezelf beschermt.
Bij anderen herken je dit soort afweer vaak makkelijker dan bij jezelf. Je merkt bijvoorbeeld dat een bepaald onderwerp voor iemand pijnlijk is en deze ‘emotioneel afhaakt’. ‘Die ruzie, dat is toch verleden tijd, daar hoeven we het niet meer over te hebben?’ Soms wordt iemand ‘emotioneel onbereikbaar’, bijvoorbeeld hij ontkent of verdraait bepaalde pijnlijke gebeurtenissen of reageert onverschillig.
De prijs die je voor afweermechanismes betaalt is hoog. Ten eerste hollen ze de kwaliteit van je relaties uit. Dat emotioneel afhaken betekent dat er (onbewust) ‘no-go zones’ zijn (of ontstaan) in een relatie. Daardoor worden relaties oppervlakkiger. Want juist in de ‘no-go zones’ zitten de angsten en het verdriet. Waar angsten en verdriet zijn, zijn ook de blinde vlekken die ons beperken en gevangen houden in vaste patronen.
Als ik in een afweerreactie schiet en bijvoorbeeld boos word, is er tenminste een aanknopingspunt om verder te praten, mits ik erken dat die boosheid ook iets over mij zegt. Er blijft dan emotioneel contact. Als ik in een afweerreactie schiet en emotioneel onbereikbaar word, en dat ook nog eens ontken, is er een grote kans dat mijn partner of vriend zich vervreemd voelt.
Als er geen emotionele verbinding is, en ik dat feit vervolgens zelf ook ontken, dan voelt dat dus beangstigend, alsof er geen relatie meer is. Het is waarschijnlijk dat dat bij mijn partner, die zich in de steek gelaten voelt, ook een afweerreactie ‘triggert’. Dus als jij pijn ontkent of bagatelliseert dan doe ik dat ook. Je krijgt dan van mij een ‘koekje van eigen deeg’.
Dit veroorzaakt soms een vicieuze cirkel van bijvoorbeeld wederzijds kwetsen en doen alsof je onverschillig bent daarvoor (ontkenning). Uiteindelijk kan dit ontaarden in een machtsstrijd die je zo vaak ziet bij scheidingen.
Ten tweede verhinderen afweerreacties je persoonlijke groei. Omdat je niet in dialoog (met jezelf en met anderen) gaat ‘when the going gets tough’, leer je jezelf niet echt kennen. Je relaties blijven oppervlakkiger, je leert niet van je ervaringen. Omdat je je angsten niet onder ogen ziet, ontstaat er geen innerlijke balans en ruimte. Omdat je niet met pijnlijke gevoelens om kan gaan, blijf je afhankelijker en kwetsbaarder. Het probleem is dat je denkt jezelf te beschermen door bij kwetsuren je verdriet uit de weg te gaan. Maar daardoor vergroot je de emotionele afstand tot anderen en maak je de pijn alleen maar groter.
De manier om met verdriet en pijn om te gaan, die leidt tot minder pijn, is door het te accepteren als deel van je leven. Beter nog, door er vriendschap mee te sluiten. Want als je vriendschap sluit met verdriet en pijn, durf je eerlijker naar jezelf te kijken. Daardoor kun je tot diepere inzichten over jezelf komen. Je leven komt meer in balans, je leert dat je niet ten onder gaat aan verdriet. Verdriet en verbinding gaan samen. Je vriendschappen worden rijker. Gesprekken gaan over de zaken van het hart, over de emoties achter de afweermechanismes. Openstaan voor verdriet van jezelf, laat je ook openstaan voor verdriet van een ander.
Het verwerken van pijn en verdriet kost veel energie. Als je je verdriet nog nooit onder ogen hebt gezien, ben je emotioneel ongetraind. Je kunt het vergelijken met sport. Als je fysiek ongetraind bent, dan ben je snel uitgeput. Maar als je getraind raakt, en je ziet de resultaten in jezelf en je relaties, dan heb je niet minder pijn, maar je raakt wel minder snel uit balans en uitgeput. Je verdriet is dan niet meer een ongenode gast die zo snel mogelijk de deur uitgewerkt moet worden, maar een vriend die je helpt je ziel te vinden.
-
vrijdag, 23 oktober 2020Hi Egbert,
Leuke blog om te lezen. Het doet mij denken aan het model van Dilts en Bateson waarbij bewustwording voorwaarde is om je verder te kunnen ontwikkelen. In mijn trainingen van Trabel (bedrijf in weerbaarheid) koppel ik deze theorie vaak aan de mate waarin je kunt veranderen. Ben je heel erg met je omgeving bezig (projectie) dan kom je niet verder. T.a.v. jouw voorbeeld met goede relaties/vrienden heel herkenbaar. Je bent geneigd om het ‘weg te praten’. Jouw blog raakt nog iets anders. En dat is dat bewegen direct invloed heeft op het emotionele brein. Bewegen kan ervoor zorgen dat je sneller bij je emoties komt dan bv bij cognitieve handelingen. Vergelijk de opmerking van jouw docent en wat het met je doet.
Egbert, misschien is tangodansen wel de oplossing om dichter bij jezelf te komen. En...wie weet zit er wel een hele goede tangodanser in jou! We zullen het zien????
Groet Albert Schuurmans· Egbert Oldenboom vinden deze reactie leuk.

Dag Egbert,
Een heel verhaal, maar herkenbaar.