Het Etty Hillesum centrum in Deventer organiseert jaarlijks een leesclub waarin de complete dagboeken en brieven van Etty Hillesum, die gepubliceerd zijn als ‘Het Werk’, gezamenlijk worden gelezen. Dit gebeurt in 9 maandelijkse sessies waarin telkens 80 pagina’s aan de orde komen. Ik heb me hiervoor opgegeven en heronder mijn reflectie op de eerste 80 bladzijden.

In mijn studententijd heb ik ‘Het verstoorde leven’ gelezen en was toen onder de indruk van haar leven en van de manier waarop Etty bepaalde vragen aansneed waar ik zelf toen ook mee worstelde maar die ik nooit eerder zo beschreven had gezien. Ik denk dat zij mij heeft beïnvloed, maar ik ben benieuwd wat het nu, zo’n 30 jaar later nog doet met me.

In de eerste 80 pagina’s worstelt Etty letterlijk en figuurlijk met S. (de therapaut Julius Spier). Hij roept sterke erotische gevoelens bij haar op, waar ze (meestal) niet aan toe wil geven. Het is duidelijk dat S. zich ook erotisch tot haar aangetrokken voelt, ze bespreken die gevoelens voor elkaar. Ze noemt het zelf een ‘strijd’, heeft het over ‘zuiver’ met elkaar omgaan, dat wil zeggen niet ‘vertroebeld’ door erotische bijgedachten. Soms beweert ze dat ze hem niet aantrekkelijk vindt, maar dan is ze weer helemaal gefascineerd door zijn gezicht, ‘als een landschap’.

Haar weerstand om toe te geven aan haar gevoelens lijkt bij haar niet ingegeven door een taboe op sex, of angst voor roddels o.i.d. Ze vindt zichzelf een geraffineerd minnares en schaamt zich niet voor haar zinnelijkheid. De weerstand lijkt voort te komen uit een verlangen om minder een speelbal te zijn van haar (erotische) stemmingen. Ze heeft namelijk nogal last van haar stemmingswisselingen en wordt regelmatig ‘moe van zichzelf’. Het onderzoeken van haar erotische gevoelens is zo wellicht verbonden aan het onderzoek van haar stemmingswisselingen. Dat zou dan haar eigenlijke, grotere vraagstuk zijn.

(klik hieronder op next>> voor het vervolg van dit blog)


In de eerste weken van haar omgang met S. merkt ze allerlei veranderingen op bij zichzelf. Ze schrijft voortdurend ‘Vroeger voelde/deed ik het zus, maar nu ben ik zo’. En dan volgt er een passage, waaruit moet blijken dat ze voorgoed ‘verbeterd’ is, rustiger etc. Maar dat blijkt dan toch weer niet standvastig. Dan is ze teleurgesteld en ontgoocheld omdat de werkelijkheid botst met haar fantasie, hoe het is niet klopt met hoe het zou moeten zijn.

Op 19 maart na een bezoek aan S schrijft ze een passage over haar gevoel, die in vergelijking tot eerdere passages, eerlijker is, dichter op de huid. Ze analyseert hoe ze ervan geniet om over hem te fantaseren. Ze vergelijkt haar fantasieën met een stuk speelgoed van een kind, dat het tevoorschijn haalt om er mee te spelen (p. 37). Ze vervolgt dat er in haar stevige gebouw van ‘geen verhouding willen’, een achterdeurtje open staat, dat er altijd paar procenten zijn die wel willen. Maar ook dat ze strijdt voor ‘een ideaal van trouw en ernst maken met deze dingen.’

De volgende dag schrijft ze dan over zichzelf (p. 39):

Je hebt gemeend dat je met S. om zo te zeggen in een paar uur moest afrekenen en dat het dan voorgoed uit zou zijn. Je hebt je niet gerealiseerd dat het gevecht steeds doorgaat, het zich vernieuwt van dag tot dag en van nacht tot nacht en dat het steeds andere aspecten aanneemt en omdat je daar niet op ingesteld was werd je plotseling zo moe en ongelukkig toen je vanochtend voelde dat je nog niet met hem afgerekend had, terwijl toch gisterenavond met zo een overwinningsgevoel naar bed ging.

Het werkt dus blijkbaar niet zo dat ze voorgoed afrekent met bepaalde ongewenste gevoelens. Nee, ze erkent de gevoelens en past ze langzamerhand in, in haar leven. Waar ze in deze periode achter komt is dat ze, door haar stemmingen onder ogen te zien en te benoemen, ze ze beter leert begrijpen. Dat leidt ertoe dat ze er minder door op sleeptouw genomen wordt, minder een speelbal ervan is. Anders gezegd: langzamerhand wordt ze door reflectie zich er van bewust dat ze wisselende stemmingen heeft, en dat ze niet een wisselende stemming is. Dat is een belangrijk inzicht. Ze ziet in dat bewustwording, of ontwikkeling een proces is, en niet een toestand. 

(klik hieronder op next>> voor het vervolg van dit blog)


Op p. 50/51 komt dat vermogen tot stemmingen onder ogen zien, nog een keer terug: 

Wanneer het me goed gaat, heb ik geen greintje contact met degen die ik ben, wanneer het me slecht gaat. Gisteren toen ik me zo opgejaagd en ellendig voelde kon ik niet de minste kracht putten uit mijzelf van de voorafgaande dagen. Het was net of dat heel iemand anders was een gelukkige juffrouw, waar ik niets mee te maken had …

Hier wordt duidelijk dat ze met meer afstand naar haar stemmingen kijkt, misschien omdat ze ze kan beschrijven en accepteren zonder daar een oordeel over te hebben. Het is dat oordelen over zichzelf waar ze zo moe van schijnt te worden.

Wat doet het met mij? Ik ken de pieken en dalen, de ‘gevoelsconjunctuur’ uit mijn vroege volwassenheid, hoewel misschien minder heftig, en bij mij niet gepaard gaande met hoofdpijn en depressies, zoals bij Etty. Ik geloof ook niet dat ik mezelf zo sterk veroordeelde. Wat ik herken is de onrust die hoort bij de fantasiën tot iets groots te komen, en het besef dat ik dat die fantasieën niet productief zijn en een soort verslavende illusie. ‘Beter één vogel in de hand dan tien in de lucht.’

Wat ik tenslotte ook herken is het verlangen naar zingevende ideeën die structuur brengen in een intuïtieve binnenwereld, het verlangen om die intuïties te benoemen. Ik vind het verbazingwekkend hoe snel dit proces bij haar vorm lijkt te krijgen, binnen enkele maanden. Ik denk eigenlijk dat de ideeën van S. voor haar als een kiem zijn voor kristallisatie in de oververzadigde oplossing van haar geest. Hij biedt een structuur voor allerlei vragen en antwoorden die al deels wel door haar geest zwierven, maar nog geen plek hadden.