Egbertale

Over zingeving en waarachtigheid

  • Home
    Home Hier kunnen alle blogberichten op de hele site gevonden worden.
  • Tags
    Tags Toont een lijst met tags die in de blog gebruikt zijn.
  • Inloggen
    Login Inlogformulier

Wees niet slecht

op
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 4152
  • Afdrukken

In zijn roman ‘De Cirkel’ beschrijft de Amerikaanse auteur Dave Eggers een toekomstige samenleving waarin iedereen elkaar voortdurend in de gaten houdt. Deze Orwelliaanse maatschappij wordt geëxploiteerd door een internetbedrijf dat een monopolie heeft op alle communicatie. Het verhaal is een nauwelijks verhuld pleidooi voor het beschermen van het kwetsbare recht op privacy. Op een wat dieper filosofisch niveau illustreert het boek hoe zelfs de beste bedoelingen, consequent toegepast, kunnen leiden tot een sociale nachtmerrie. Dat laatste is wat mij intrigeert. Bestaat er een antwoord op: ‘ja, maar we bedoelden het toch goed?’ Wat kun je meer doen dan handelen op basis van goede bedoelingen?

Het is niet moeilijk om in het fictieve internetbedrijf uit ‘De Cirkel’ de contouren van Facebook en Google te herkennen. Eric Smith, topman van Google, zei ooit in een interview: ‘Als je dingen doet waarvan je niet wilt dat anderen dat weten, misschien zou je ze dan überhaupt niet moeten doen.’ ‘Don’t be evil’ is het onofficiële devies van Google. Preciezer gezegd, het is één van de kernwaarden van het bedrijf: (Do the right thing, don’t be evil) Doe het goede, wees niet het kwaad. (Je zou ‘evil’ ook met ‘slecht’ kunnen vertalen, de religieuze klank die ‘het kwaad’ heeft roept interessante associaties met de bijbel op.)

Iedereen is het er natuurlijk wel over eens dat het het beste is om geen slechte dingen te doen, maar je voelt ook wel op je klompen aan dat die regel op zich te weinig houvast biedt voor een leefbare samenleving. Stel je wordt verliefd op je buurvrouw, dan is het voor je buurman misschien niet zo leuk, maar is het dan slecht om die liefde te consumeren? Hij behandelt haar misschien toch juist slecht? Het ligt dus voor de hand om die algemene regel ‘wees niet slecht’ wat verder uit te werken, net als in de bijbel. Spreek wat richtlijnen af, zodat je weet wanneer je fout zit. Mozes heeft de tien geboden bedacht, of gedicteerd gekregen door god, en wat betreft de buurvrouw laat hij er geen twijfel over bestaan: ‘pleeg geen overspel’ (nummer?). Die regels brengen duidelijkheid, zeker voor een volk dat door de woestijn zwerft. Het stempel van een opperwezen maakt het geheel natuurlijk onaantastbaar. Een slimme zet van Mozes.

Toevallig of niet, Google heeft ook 10 principes van ethisch zaken doen. Regels zijn concreet en praktisch, en dat is hun voordeel, maar ook hun valkuil. Te praktische regels worden al gauw erg tijd en plaatsgebonden. Zo beveelt god, naast de 10 geboden, om geen treden te gebruiken bij een altaar, want als je daarlangs omhoog gaat, zou men je geslachtsdelen zien (Exodus 20). Praktisch, zeker, maar universeel en goddelijk?

En hoe ‘goed’ ben je als je regels volgt die je zijn opgelegd door een autoriteit? De Duitse verlichtingsfilosoof Immanuel Kant vond al dat het volgen van goddelijke regels niet per sé getuigde van een ethisch besef. Gehoorzamen aan een autoriteit komt voor uit de angst voor represailles en heeft weinig te maken met een werkelijk besef van goed en kwaad. Alleen een vrij mens kan echt keuzes maken en dus een ethisch bewust mens zijn. Ik denk trouwens dat het devies ‘wees niet slecht’ ook heel goed geadopteerd kan worden door Al-Qaida. Zij bestrijden immers ook het kwaad in de wereld, vanuit trouwens min of meer dezelfde tien geboden die in onze cultuur zo hoog in het vaandel staan. Immers, de Islam baseert zich op min of meer dezelfde geschriften als het Jodendom en het Christendom. Ja maar, zegt u, zij houden zich niet aan het gebod ‘gij zult niet doden’? Dan is het interessant om te weten dat Mozes, toen hij terugkwam van de berg met zijn tafelen met daarop de tien geboden, met als nummer zes ‘pleeg geen moord’, op bevel van god onmiddellijk drieduizend Israëlieten liet afslachten. Zij geloofden niet in zijn god. De oudtestamentische God lijkt te zeggen: “pleeg geen moord, tenzij iemand het niet met je eens is.”

Ik wil niet zeggen dat religies niet deugen, mijn punt is dat het veroordelen van ‘slechtheid’ en bevorderen van ‘het goede’ op zich nauwelijks praktische of ethische waarde heeft. De wereld wordt er niet heel veel beter van als we geen slechte bedoelingen meer hebben, omdat veel kwaad geschiedt vanuit goede intenties. Je kunt het ‘kwaad’ pas bestrijden als je het begrijpt. Moreel besef heeft namelijk niet te maken met het volgen van de juiste regels, maar met bewustwording. Het kwaad zit niet in slechte mensen, en maar gedeeltelijk in verkeerde keuzes, het zit vooral in het feit dat wij te weinig psychologisch inzicht hebben in onze eigen drijfveren.

In een klassiek experiment confronteerde de invloedrijke ontwikkelingspsycholoog Lawrence Kohlberg kinderen en volwassenen met een moreel dilemma. Waar het Kohlberg om ging was niet het ‘juiste’ antwoord, maar de redenering achter het antwoord. Hij onderscheidde hierbij 6 fasen van morele ontwikkeling:

1. Gehoorzaamheid en strafgerichtheid

2. Individualisme en ruil

3. Goede persoonlijke relaties

4. Handhaven van de sociale orde

5. Actieve deelnemer aan de samenleving (sociaal contract)

6. Universele rechten

De fase waarin een gesprekspartner (het kind) zich bevond, werd vastgesteld aan de hand van de morele redenering die het volgde om zijn keuze te beargumenteren. In fase 1 ligt bijvoorbeeld de nadruk op het voldoen aan regels die door autoriteiten zijn gegeven. Straf is een logische consequentie. Dit lijkt natuurlijk op de Bijbelse moraal, zoals die in strenggelovige kringen wordt aangehangen. In fase 2 wordt ‘goed’ gedefinieerd in termen van ‘voor wat hoort wat’. Straf is een prijs die je (soms) moet betalen voor het overtreden van de regels. In fase 3 ligt de nadruk op sociaal wenselijk gedrag: goed is wat in het sociale (familie/dorps)verband en in de sociale rol geaccepteerd is. Hier komen empathische overwegingen om de hoek kijken. Fase 4 bekijkt morele vragen dan in een nog groter verband, namelijk de samenleving als geheel. Er ontstaat begrip voor de vereisten van een functionerende samenleving, het stellen van universele regels. Fase 5 en 6 zijn de fase waarin de regels van de samenleving getoetst worden aan een persoonlijke moraal.

Iedere fase is kwalitatief verschillend van de voorgaande, dat wil zeggen dat personen die zich in een specifieke fase bevinden, een samenhangend en consistent waardepatroon hebben dat hoort bij die fase. Je zou kunnen spreken van een eigen samenhangend moreel universum of paradigma. Dit schema is door verschillende onderzoekers empirisch getest en in grote lijnen bevestigd.

De essentie van morele ontwikkeling is volgens Kohlberg dat er een hiërarchie is van morele systemen, die mensen zich eigen maken in een bepaalde volgorde. Niet iedereen komt tot de hoogste fase uiteraard, maar de opeenvolging is dwingend. De kernwaarden worden steeds ‘abstracter’ en de voorgaande fasen worden geïntegreerd in de nieuwe fase. Dat wil zeggen dat elke nieuwe fase de manier van redeneren van eerder fases als het ware ‘in zich opneemt’, integreert in een steeds complexer, abstracter en universeler begrippen en waardenstelsel. Mensen in fase 4 begrijpen de redenering van eerdere fasen nog wel, maar ze maken ze ondergeschikt aan een meer omvattende oordeelsvorming. Men vindt de ‘lagere’ fasen van oordeelsvorming minderwaardig en keurt ze af.

Dit proces waarbij je ‘lagere niveaus’ herkent en integreert vind ik een andere manier om bewustwording (Wijs) te omschrijven.  Anders gezegd: het proces van morele ontwikkeling is een vorm van persoonlijk groei. Omgekeerd zijn het vaak de stagnaties in groei, de blinde vlekken van een ander die we kunnen aanwijzen als reden of oorzaak van het immoreel gedrag van mensen. Dit maakt de discussie over fouten en ‘verkeerde keuzes’ vaak lastig, omdat je je blinde vlekken per definitie niet ziet.

Toen mijn vader nog leefde, had ik een discussie over mijn keuze om een eigen bedrijf te beginnen en naar het oosten van het land te verhuizen. Hij was een zorgzame man maar kon mij niet steunen in die keuze. Ik stelde hem de vraag wat in zijn optiek beter was: dat ik de juiste keuzes maakte (lees: zijn keuzes), of dat ik mijn eigen keuzes maakte. Hij vond het belangrijker dat ik de juiste (zijn) keuzes maakte. Ik vond en vind dat je als ouder je kinderen moet stimuleren hun eigen keuzes te maken en ik vond zijn standpunt (moreel) verwerpelijk. Maar ik begreep het wel, want voor zijn gevoel zou ik, door dezelfde keuzes te maken, zijn keuzes bevestigen. Ik denk dat zijn verzet deels voortkwam uit de angst voor het ter discussie stellen van zijn eigen keuzes. Als hij dat onder ogen had gezien had hij mij misschien vrijer kunnen laten en zelfs kunnen steunen.

In extreme vorm kom je blinde vlekken tegen bij criminelen die niet zelden een ‘persoonlijkheidsstoornis’ hebben. Een persoonlijkheidsstoornis is volgens sommige psychologen niet anders dan een ontwikkelingsstoornis. Met andere woorden: gedrag dat als immoreel wordt ervaren, is vaak het gevolg van een kink in de kabel van de psychologische ontwikkeling van een mens. In mindere mate zou dit dan ook gelden ook voor ‘psychisch gezonde mensen’. Ik ben ervan overtuigd dat er niet een duidelijke scheidslijn te trekken valt tussen psychisch gezonde en gestoorde mensen. Er is een grijs gebied tussen wat normaal en wat gestoord is. Lees de kenmerken van de verschillende persoonlijkheidsstoornissen er maar eens op na: je zult altijd elementen ervan bij jezelf en anderen uit sommige beschrijvingen herkennen. Je zou kunnen zeggen dat we allemaal ergens op een ontwikkelingspsychologisch continuüm zitten en dat de kwaliteit van onze morele oordelen mede afhangt van de plek die we innemen op dat continuüm. Om de cirkel te sluiten: Google’s motto ‘wees niet slecht’, en goede bedoelingen schieten tekort, maar dat is een open deur. Wat we er minimaal aan toe zouden moeten voegen is: leer jezelf kennen en ontwikkel een persoonlijke moraal op basis van wat je begrijpt over jezelf en als uitvloeisel daarvan, over anderen.

Laatst aangepast op
Getagged in: Ethiek
  • Gast
    Karen Daleboudt maandag, 17 maart 2014

    Voor mij wat abstract blog, maar ik wordt geintrigeerd door het stukje over jouw vader. Waarom stelde je hem voor de keuze tussen de juiste en jouw eigen keuzes? Juiste keuzes bestaan toch niet? Ik gun het iedereen om zijn eigen keuzes te maken. Begrijp wel dat je als ouder je wellicht zorgen kan maken over de keuzes van je kinderen.

  • Egbert Oldenboom
    Egbert Oldenboom dinsdag, 01 april 2014

    Ik stelde hem die keuze, omdat ik geen discussie wilde over welke keuzes de juiste waren, de zijne of de mijne. Ik kende hem goed genoeg om te weten dat hij ervan overtuigd was dat er wel juiste keuzes waren (nl. de zijne). Maar als we over het thema "bestaan er juiste keuzes' zouden discussieren, dan hadden we niet de essentie te pakken.

  • Gast
    Mark van den Heuvel donderdag, 13 maart 2014

    Mooie blog Egbert! De afsluitende zinnen zijn erg belangrijk; ontwikkel een persoonlijke moraal op basis van kennis en inzicht.
    De filosoof Alain de Botton zegt: tussen periodes van wroeten in het donker door moeten we altijd trachten onze tranen in kennis om te zetten.
    (Zelfkennis, kennis over anderen en over de wereld om ons heen)

    Mark van den Heuvel

    Antwoord Annuleer
  • Egbert Oldenboom
    Egbert Oldenboom donderdag, 13 maart 2014

    dank je Mark! Alain de Botton is ook een van mijn favorieten!

Laat uw reactie achter

Gast
Gast vrijdag, 20 november 2026