De Nederlandse identiteit is volgens Trouw één van de belangrijkste thema’s van de verkiezingen. Zo rept het verkiezingsprogramma van het CDA over de moeizame integratie van nieuwkomers die vragen oproept over onze identiteit. Een gedeelde identiteit kan een gevoel van verbondenheid geven. En we snakken naar verbondenheid: de PvdA noemt haar programma ‘Een verbonden samenleving’ en de PVV koestert het ‘wij gevoel’ én een nationale identiteit met ‘Nederland weer van ons’ . Maar volgens NRC columniste Jutta Chorus impliceert elk wij-gevoel ook een zij. Hoe zit dat met identiteit? Is het altijd verbindend én polariserend?

‘Hup de meiden zijn niets’ zongen we als jongens op schoolreis. De meiden, dat waren zij - de jongens, dat waren wij. En wij hadden behoefte aan ons afzetten tegen die meiden. Dat hoorde bij het zoeken naar onze mannelijke identiteit.

Volgens psychiater Jan Koerselman (Wie wij zijn) zit het met onze identiteit ongeveer zo: we zijn wezens die streven naar behoeftebevrediging. Deze behoeften zijn van laag (eten, seks) naar hoger (sociale bevestiging). Hoe beter we in staat zijn om onze (hogere) behoeften te bevredigen, hoe steviger onze identiteit is. En hoe beter onze identiteit is, hoe beter we sociaal functioneren en hoe hoger onze groepsstatus. Want de mens, aldus Koerselman, is nu eenmaal een groepsdier. Een sterke identiteit is dus een instrument, sociaal kapitaal, volgens Koerselman.

Er is, nog steeds volgens Koerselman, een ingebouwde spanning tussen onze verlangens, bijvoorbeeld het verlangen naar zelfstandigheid, autonomie, en de behoefte aan ‘ergens bij horen’, verbinding. Die spanning uit zich als identiteitsprobleem: we willen eigen zijn, maar tegelijkertijd ergens bij horen. Doordat we onze autonomie versterken, verzwakken we onze sociale binding. Of als je het in sociale termen formuleert: door de individualisering verdwijnt het gevoel ergens ‘bij te horen’. Velen voelen zich ontheemd in onze ‘geïndividualiseerde’ maatschappij. De individualisering wordt door sommigen dan ook als een groot maatschappelijk kwaad gezien.


De behoefte om ons af te zetten tegen het andere geslacht verdween in de puberteit als sneeuw voor de zon. Wat niet wil zeggen dat onze identiteit als ‘jongen of man’ verdween. Het vraagstuk wat het betekent om man te zijn bleef spelen, maar op een andere manier. Het werd complexer, verschillen met het andere geslacht werden interessant. De andere groep is niet minder, maar anders.

Mijn identiteit als (hetero) man werd in de loop der jaren een samengesteld geheel, gerelateerd aan beelden die ik heb over mannen. Sommige zijn positief, andere negatief. Maar ik hoef me niet meer te verdedigen door me tegen vrouwen af te zetten, of door me met mannendingen te identificeren. Mannen houden van voetbal, vrouwen niet. Knaagt het aan mijn identiteit als man dat ik niet van voetbal hou? Niet echt. Die identiteit is in hoge mate een vanzelfsprekendheid geworden. Mijn verlangen om bij de mannelijke peer group te horen is verdwenen. Het verschil met vrouwen is er en ik vind het fascinerend en verrijkend.

Dient een sterke identiteit dus altijd als kapitaal om onze positie in de groep te verbeteren, zoals Koerselman aanneemt? Ja en nee. Ja, kinderen en jong volwassenen voelen zich veiliger in een groep. Het cultiveren van de verschillen met de andere groep benadrukte de overeenkomsten met de eigen groep. Maar nee, dat geldt niet altijd voor volwassenen. Identiteit blijft niet per sé een groepsding. Het ligt anders: groepsstatus is een uitdrukking van een bepaald type identiteit, de peer group identiteit. Met andere woorden: de identiteit van volwassenen dient niet per definitie een sociaal doel. Als dat wel het geval is, zegt dat iets over mij, over de aard van mijn identiteitsvraagstuk. 

Identiteiten kun je zelf verwerven, bijvoorbeeld door een studie, of door een huwelijk. Deels krijg je ze in de schoot geworpen, als erfenissen. Ik ben een zoon van mijn vader, van mijn land en van mijn tijd. Het zijn erfenissen die ik deels heb aanvaard, aangepast en verworpen. Het verhouden tot die erfenissen en verworvenheden is de kern van mijn persoonlijke identiteitsvraagstuk. Andere mensen met andere identiteiten helpen daarbij, maar niet als startblokken om me af te zetten. Het zijn eerder spiegels en lantaarns die reflecteren en bijlichten bij een zoektocht.


Als je boven je sociale identiteit uitgroeit, betekent dat, dat je niet meer zoekt naar de overeenkomsten met je ‘peer group’ en de verschillen benadrukt met diegenen die daarbuiten vallen. Je ziet jezelf en anderen niet meer als vertegenwoordigers van een bepaalde groep. Autonomie is geen vraagstuk meer maar een uitgangspunt. De verschillen tussen jou en anderen ervaar je als steeds groter. Zo groot, dat je je geen zorgen meer maakt over of je wel ‘eigen’ genoeg bent. Het grootste probleem wordt: hoe overbrug je de verschillen, niet tussen groepen maar tussen mensen. Je ziet dat groepsgebeuren langzamerhand als een fase.

Wat ik hierboven beschrijf, wordt mooi omschreven met de term individuatie van psychoanalyticus Jung. Individuatie is ‘het proces waarbij het bewustzijn van een persoon geïndividualiseerd en gedifferentieerd wordt van andere personen. Met andere woorden: individuatie is een groeiproces, volwassen worden, waarbij de mens zich bewust wordt van zijn uniekheid tegenover andere mensen.’(Wikipedia). Dit proces ontbreekt in het betoog van Koerselman.

Dat onze identiteit iets zegt over onze verhouding tot anderen staat buiten kijf. Er is ongetwijfeld een relatie tussen het toegenomen bewustzijn over persoonlijke groei (individuatie) en individualisering. Het verlangen naar autonomie, dat met individuatie gepaard gaat, heeft geleid tot een bestaan dat minder bepaald wordt door de groepen waar we deel van uit maken, zoals vroeger de kerk en de familie. In die zin is individuatie de psychologische motor achter individualisering. Maar, individuatie wordt vanuit een sociaal perspectief vaak verkeerd begrepen, als ware het ‘egoïsme’, ikke-ikke.

Vanuit een groei perspectief is individuatie juist het antwoord op een peer group identiteit die haar kracht ontleend aan een wij-zij denken. Individuatie en individualisering zijn niet het probleem. Het cultiveren van het onderscheid wij-zij is alleen maar de eerste, onzekere stap in het verwerven of aanvaarden van een identiteit. Een sociale identiteit is uiteindelijk maar een fase op weg naar een persoonlijke identiteit.

Afbeelding: 'WIJ' onderdeel van 6 delig kunstwerk 'Ik en de Ander' van Marc Ruygrok in Deventer