Waarom kijk je naar de splinter in het oog van je broeder of zuster, terwijl je de balk in je eigen oog niet opmerkt? Hoe kun je tegen hen zeggen: “Laat mij de splinter in je oog verwijderen”, terwijl je de balk in je eigen oog niet ziet? Huichelaar, verwijder eerst de balk uit je eigen oog, pas dan zul je scherp genoeg zien om de splinter uit het oog van je broeder of zuster te verwijderen. Lucas 6, 39-42.

Laatst vroeg een vriendin mij of ik niet eens bij mezelf te rade moest gaan waarom ik zo naar conflicten verlang, en over wat het me heeft opgeleverd en vooral ook wat het me gekost heeft aan relaties? Zij had namelijk nogal slechte ervaringen met ‘ruziemakers’ de laatste tijd.

Ze schreef haar burn-out toe aan een vervelende leidinggevende, dus die slechte ervaringen kon ik enigszins plaatsen. Maar de vraag aan mij verraste me wel, en stoorde me ook. Het klopt dat dit onderwerp een terugkerend thema tussen ons is. Zij is allergisch voor conflicten en hecht erg aan harmonie. Ik heb de stelling wel verdedigd dat een constructieve confrontatie juist kan bijdragen aan een goede relatie. Maar we kennen elkaar al zo’n dertig jaar en de laatste jaren hebben we geen confrontatie gehad.

Ik antwoordde dat ik niet verlang naar conflicten, maar dat ik er niet bang voor ben. Dat is iets anders in mijn ogen. Vervolgens vroeg ik haar op mijn beurt of haar verlangen naar harmonie haar misschien juist schade berokkend heeft, omdat het aangeven van grenzen dan minder vanzelfsprekend is. Misschien heeft het verlangen naar harmonie een rol gespeeld bij haar burn-out?

Hierop volgde een telefoongesprek, waarin ik zei dat ik me stoorde aan de opmerking over ruziemakers en haar suggestie dat mijn houding mij relaties gekost heeft. Ik kan wel emotioneel zijn, maar vind mezelf zeker geen ruziemaker. Op iets hogere toon werd me verteld dat ik niet met kritiek kan omgaan, dat ik altijd mijn gelijk zou willen halen. Het was tijd dat ik in therapie ging! Nu brak m’n klomp, dat liet ik me niet zeggen! Ik verbeeld mezelf dat ik toch wel eens over mezelf nadenk, en zo escaleerde het conflict.

Een emotie ontstaat als er gevoelsmatig een grens wordt overschreden. Waarschijnlijk heb ik haar grenzen in het verleden overschreden zonder dat ik het door had. Kennelijk heb ik volgens haar een blinde vlek, namelijk mijn onwetendheid over de schade ik aanricht met mijn ‘conflictzoekerij’ en mijn onvermogen om met kritiek om te gaan.

Waar dit laatste verwijt vandaan kwam, was mij eerst niet duidelijk, maar toen herinnerde ik me opeens iets. Een aantal maanden daarvoor had ik specifiek om positieve feedback gevraagd op een presentatie die ik had gegeven. Toen gaf zij inderdaad wat positieve feedback, maar gelijk ook weer een paar kritische noten. Ik gaf haar toen de ‘feedback-feedback’: ‘liever geen kritiek als ik vraag om positieve feedback’. Misschien ervaarde zij dat als een poging van mij om toch het laatste woord te hebben? Stelde ik haar professionele vaardigheid om constructief feedback te geven ter discussie? Was dit de druppel die de emmer deed overlopen?

Je overschrijdt bij mij een grens als je een beeld van mij of mijn leven maakt, waar me totaal niet in herken. Het gevoel dat je mij een spiegel voorhoudt, maar wat ik zie is een vervormde karikatuur in plaats van een herkenbaar spiegelbeeld.

In dit geval was de karikatuur ‘je bent een ruziemaker’. Dat beeld leek mij meer te zeggen over haar dan over mij. Ik zie mezelf helemaal niet als ruziemaker, integendeel. Volgens mij was die karikatuur een projectie van de angst voor ruzie van die vriendin. In plaats van met een open vizier mij aan te spreken, spaarde zij haar ongenoegen op tot de druppel die de emmer deed overlopen, de binnenvetter!

Natuurlijk denken we bij een confrontatie dat het aan de ander ligt, maar vaak begrijpen we wel dat de ander niet expres onze grens overschrijdt. Conflicten ontstaan vaak als we het gevoel hebben dat het gedrag van de ander voortkomt uit een specifieke blinde vlek, bij de ander dan wel te verstaan. Die blinde vlek willen we graag even benoemen.

Dat is een bekend patroon in dit soort confrontaties: we zien elkaars blinde vlekken en wijzen die aan als de wortel van het conflict. We maken een wederzijdse karikatuur van elkaar: aan de ene kant een ‘ruziezoeker’ en aan de andere kant een ‘binnenvetter’. Vervolgens verwijten we de ander dat hij/zij ons stereotypeert. Maar zo komen we natuurlijk nooit verder. Het is veel zinvoller om te onderzoeken welke grenzen we hebben. Achter die grenzen gaan bepaalde waarden schuil en daarachter vinden we soms angsten en onze eigen blinde vlekken.

Laat ik voor het gemak beginnen met de splinter in het oog van mijn broeder of zuster. Welke blinde vlek zou er achter de wens tot harmonie, of, zoals ik het zie, de allergie voor confrontaties kunnen zitten? Een waarde die uit de wens tot harmonie spreekt, is dat we in vrede moeten leven en elkaar niet moeten kwetsen. Andere waarden die daarbij horen zijn respect voor de ander en acceptatie van verschillen tussen mensen. Dat zijn mooie waarden, die ik van harte onderschrijf.

Mijn vermoeden is dat er achter deze mooie waarden ook angst schuil kan gaan, de angst dat een confrontatie leidt tot schelden, beledigen en uiteindelijk zelfs tot het verbreken van een relatie. Deze angst kan tot de paradoxale situatie leiden dat iemand de relatie verbreekt, omdat zij boos is dat een ander de harmonie verstoort. In dat geval leidt de angst voor het verbreken van een relatie tot het verbreken van de relatie. De angst is een ‘self-fulfilling prophesy’ geworden.

Hoe emoties, grenzen, waarden en angsten samenhangen, kan geïllustreerd worden aan de hand van een ijsberg. Het topje dat boven water uitsteekt is de emotie. Dat is wat we voelen en laten merken. Op de waterlijn zit de grens die gevoelsmatig is overschreden. Vlak onder water zitten onze waarden. Onze waarden zijn de legitimatie van onze grenzen. Dat is het logische, positieve verhaal dat we de buitenwereld vertellen. Soms om aan te tonen hoe redelijk we zijn en hoe onredelijk de ander.

Dia2

In sommige gevallen is het hierbij afgelopen, maar meestal niet. Juist als er sterke emoties in het spel zijn, zitten er vast angsten onder die redelijke waarden. Die angsten kunnen vervolgens de oorzaak zijn van een blinde vlek. Een blinde vlek is een gedragspatroon dat we zelf niet herkennen maar onze omgeving wel en dat aangestuurd wordt door een (onbewuste) angst. Het is de balk in ons eigen oog. In de figuur heb ik een mogelijke vertaling gegeven van grenzen en waarden zoals die zouden kunnen spelen bij mensen die bang zijn voor confrontaties.

De waarde is dan harmonie, respect, zeg maar ‘de wens tot vrede op aarde’. De angst zou de angst voor een relatiebreuk kunnen zijn. Een gevolg van een angst voor confrontaties zou bijvoorbeeld kunnen zijn: problemen hebben met het aangeven en respecteren van de eigen grenzen. Als je confrontaties uit de weg gaat, dan mijd je ook de emoties die helpen om uit te vinden waar je grenzen liggen.

Of dit klopt kan alleen de persoon in kwestie aangeven. Zij zou dan met haar emotie als leidraad een ‘duikexpeditie’ moeten uitvoeren, om te onderzoeken hoe haar waarden en angsten samenhangen.


En nu de balk in mijn eigen oog. Hoe zit het dan met mijn grens en welke angsten horen daarbij?

Mijn eerste grens is het gevoel dat er een vervormd beeld gespiegeld wordt. Daarachter zit de wens om gezien te worden, om erkend te worden als waardevol mens. Ik kan het bovendien slecht hebben als er een conflict ontstaat en mensen doen alsof het ze koud laat, het gesprek uit de weg gaan, of mijn uitgestoken hand negeren. Dan voel ik me machteloos en vernederd. Ook dat voelt voor mij als een grens. Eén van mijn angsten is niet zozeer het verbreken van een relatie, maar het verlies van emotioneel contact.

Dia1

Vaak hangen onze grenzen, maar ook onze waarden en angsten samen met ervaringen uit de kindertijd. Ik neem mijn eigen ervaringen even als voorbeeld, maar ik denk dat mijn ervaringen en angsten niet uitzonderlijk zijn. Ik heb een hazenlip en mijn ouders waren bang dat ik daarmee gepest zou worden. Het tonen van boosheid werd bij mij aangemoedigd, vooral door mijn vader. Het hielp me om voor mezelf op te komen, en het heeft gewerkt. Ik ben nooit bang geweest voor confrontaties. Dankjewel hazenlip! Maar de keerzijde is dat ik misschien te snel boos word.

Mijn moeder was meer van het harmoniemodel. Als ik aangaf dat iets me niet zinde, dan kon haar reactie zijn dat ze mijn gedrag vervelend vond, zeker als het over haar ging. Waarom deed ik zo akelig? Ze ging daarover piekeren en dat kostte haar haar nachtrust. Waarop ik gefrustreerd reageerde, omdat ze niet bereid was om te luisteren naar mijn behoeften. Ik voelde me niet erkend, niet gezien als waardevol mens, wiens gevoelens het waard zijn om nota van te nemen. Ik voelde me machteloos en vernederd: ik deed er niet toe.

Ik las dat sommigen mensen een soort emotionele shut-down ervaren als de emoties in een ruzie te hoog oplopen. Ze kunnen dan niet meer reageren en sluiten zich af voor elke communicatie. Ik vermoed sterk dat dit ook bij mijn moeder wel gebeurde. In ons gezin was het tonen van boosheid dus niet taboe, maar er werd ook niet heel constructief mee omgegaan.

Achter mijn grens van erkend willen worden en contact willen houden, zit ergens ook angst om er niet toe te doen, angst voor vernedering.

Terug naar het conflict met mijn vriendin. Wat heb ik geleerd van mijn ‘duikexpeditie’? Omdat ik soms snel boos kan worden, en ook niet bang ben voor de boosheid van anderen, begrijp ik misschien niet wat mijn boosheid met de ander doet. Misschien voelt dat voor sommigen als een vernedering. Iemand die zich vernederd voelt, wil met gelijke munt terugbetalen, kan ik uit ervaring beamen. Dat betekent dat zij zullen reageren op een manier die ik als vernederend ervaar, zoals bijvoorbeeld mijn uitgestoken hand negeren. Dat betekent dat ook mijn angst voor vernedering ervoor zorgt dat ik vernederd wordt, een self-fulfilling prophesy.

(wordt vervolgd)