In haar bestseller ‘Houd me vast’ bespreekt Sue Johnson haar succesvolle benadering om vastgelopen liefdesrelaties weer op de rit te krijgen. Haar benadering heet ‘Emotionally Focused Therapy’ (EFT).
Emotionele hechting, verbinding, is volgens Johnson de essentie van liefde. De hamvraag die tussen liefdesparen speelt is: ‘Ben je er voor mij als het erop aankomt?’ In relaties gaat het gaat vaak mis als één van de twee partners emotioneel ‘niet thuis’ geeft (in de ogen van de ander). De kunst is dan om die emotionele verbinding te herstellen, door middel van een stappenplan. De vraag 'Ben je er voor mij?' speelt ook tussen ouders en kinderen. Zij baseert haar benadering dan ook op het werk een psycholoog die in de jaren 50 onderzoek deed naar veilige en onveilige hechting van kinderen, met name weeskinderen.
Om een liefdesrelatie te beschrijven gebruikt zij de metafoor van een dans. Zo heeft zij het over de 'protestpolka' en de 'liefdestango'. De protestpolka staat voor een patroon waarbij de partners telkens in 'zinloze' en verwijtende discussies terecht komen. De liefdestango is dan de ideale ‘dans van de liefde’ waarbij er sprake is van opbouwende gesprekken en uitwisseling tussen partners.
Delen van het stappenplan van Sue Johnson deden me sterk denken aan geweldloze communicatie. Beide benaderingen leggen bijvoorbeeld de nadruk op het onder woorden brengen van je gevoelens en behoeften.
Een interessant verschil tussen EFT en geweldloze communicatie gaat over de verantwoordelijkheid voor de gevoelens van de ander.
Geweldloze communicatie zegt: je bent niet verantwoordelijk voor de gevoelens van de ander. Sterker: Marshall Rosenberg, de grondlegger, spreekt over ‘emotionele slavernij’ als mensen de gevoelens van anderen als hun verantwoordelijkheid zien. EFT zegt: zie onder ogen dat de reactie van je partner een reactie is op jouw uitspraken.
Op het eerste gezicht lijken de benaderingen elkaar dus tegen te spreken. Ben je nou wel of niet verantwoordelijk voor de gevoelens of reacties van de ander? In mijn ogen zijn ze in de juiste context mooi aanvullend. Dit is te illustreren aan de hand van de basisprincipes van de Argentijnse tango. Beide benaderingen hebben een parallel in wat er tijdens het dansen gebeurt. Daarom vraag ik jou, als lezer, vóór verdere toelichting, virtueel ten dans.
Onze dans begint met de omhelzing, de ‘abrazo’. Ik nodig je uit door mijn hand en arm aan te bieden. Jij als volger, aanvaardt deze uitnodiging (anders komt er van dansen niets) door je hand in de mijne te leggen en je andere hand op mijn bovenarm. Ik leg mijn vrije hand op je rug, ter hoogte van je hart. Dat is het begin van de dialoog: een uitnodiging en een aanvaarding. Er is er een nabijheid en kennismaking. Nu maken we verbinding, we stemmen op elkaar af. Ik verplaats mijn gewicht naar mijn rechterbeen, je voelt dit en verplaatst je gewicht, in spiegelbeeld, naar je linkerbeen. Jouw rechterbeen is nu ‘vrij’ (zonder gewicht).
Ik kan alleen jouw balans aanvoelen, als ik me bewust ben van mijn eigen balans, anders gaan onze lichaamssignalen interfereren. Dat wil zeggen: als ik niet bewust ben en er disbalans ontstaat, dan weet ik niet of ik zelf in disbalans ben of jij. Dat geldt ook voor jou, met je aandacht bij je eigen balans en die van mij kun je je laten leiden. Iets wat niets lijdzaams heeft, maar juist iets actiefs. De fysieke nabijheid, de omarming, helpt bij het aanvoelen van elkaar.
Door mijn bovenlichaam naar voren te brengen, geeft ik een impuls aan jouw (rechter) vrije been en ik volg zelf met mijn linkerbeen. Onze eerste pas is gezet!
Dansen is zo een voortgaande dialoog vanuit de eigen balans. Als er geen bewustzijn is over de eigen balans, is er ook geen vloeiende dans mogelijk. Een vereiste in de tango is lichaamsbewustzijn: wat vertelt je lichaam je over je eigen balans en over de balans van je partner?
Terug naar ‘Houd me vast’ van Sue Johnson. In de eerste hoofdstukken beschrijft Sue Johnson haar eigen zoektocht naar een therapievorm die stellen met relatieproblemen echt helpt. Haar inzicht is dus dat het bij liefdesrelaties gaat om hechtingsvraagstukken. De hamvraag die tussen liefdesparen speelt is: ‘Ben je er voor mij als het erop aankomt?’ Uit onderzoek gebaseerd op het werk van de Bowlby bij weeskinderen bleek dat kinderen op verschillende manieren reageren als de emotionele verbinding met de moeder verbroken wordt (bijvoorbeeld door afwezigheid) en weer hersteld. Sommigen gedroegen zich afstandelijk, anderen juist erg angstig en aanhankelijk. Gebaseerd op deze reacties wordt ook wel gesproken over een vermijdende hechtingsstijl (‘bindingsangst’), een angstige hechtingsstijl (‘verlatingsangst’) en een veilige hechtingsstijl. Ook in liefdesrelaties zijn deze stijlen herkenbaar, hoewel ze meestal niet zo extreem zijn als bij kinderen met serieuze hechtingstrauma's.
Naast het inzicht dat liefdesproblemen vaak hechtingsvraagstukken zijn, kwam Johnson tot het inzicht dat een therapie zich niet moest richten op verbetering van de individuele ‘vaardigheden’ maar op bewustwording van patronen. Een patroon is een manier van communiceren die altijd en voorspelbaar op de zelfde manier plaatsvindt. Een patroon kan destructief zijn, als een kapotte grammofoon, waarbij er telkens weer dezelfde verwijten en argumenten gebruikt worden.
Nu nodig ik je uit voor een andere dans: de ‘protestpolka’. We zijn een stel, mijn carrière en leven heeft zich gesettled, maar jij bent aan een nieuw succesvol hoofdstuk begonnen. Ons leven verandert en het voelt alsof je me minder nodig hebt. Ik word boos en verwijtend als je ’s avonds later naar bed gaat dan ik, ik mis onze gezamenlijkheid. Jij reageert koel en afstandelijk op mijn verwijt en ‘agressie’. Dat kwetst mij weer, je bent er emotioneel niet meer voor me, zo voelt het. Ik maak je verwijten, jij sluit je af. Dat achter mijn boosheid gevoelens van eenzaamheid en verlatenheid schuilgaan, besef je pas als ik dat toe durf te geven (dit voorbeeld is ontleend aan ‘Houd me vast’).
Het patroon is dat ik aandring (verlatingsangst), waarop jij je terugtrekt (bindingsangst), wat nog meer frustratie bij mij veroorzaakt, waardoor ik nog meer aandring. Deze vicieuze cirkel, die in veel relaties voorkomt, noemt Sue Johnson de ‘protestpolka’. Vaak is het zelfs de basis van een relatie: mensen met bindingsangst voelen zich onbewust aangetrokken tot mensen met verlatingsangst en vice versa.
De kern van Johnsons therapie is dat door te focussen op veiligheid, patronen bewust gemaakt, besproken en doorbroken kunnen worden.
De stappen die Sue Johnson benoemt om uit die patronen te komen zijn,
- Benoem het signaal waardoor je je emotionele evenwicht verloor, probeer dat als feit zonder verwijt te formuleren
- Zie onder ogen dat jij mede vorm geeft aan de gevoelens van je partner
- Verken je diepere gevoelens die onder het conflict schuilgaan
- Spreek je (hechtings)behoeften uit
Deze stappen lijken wel op die van de geweldloze communicatie van Marshall Rosenberg (Geweldloos communiceren word vaak samengevat als de ik-boodschap). Het benoemen van je emoties en gevoelens is in beide benaderingen dé vaardigheid om de relatie te verbeteren. Het is essentieel om verantwoordelijkheid te nemen voor je eigen gevoelens.
Een interessant verschil tussen EFT en geweldloze communicatie is punt 2 van EFT: ‘Zie onder ogen dat jij mede vorm geeft aan de gevoelens van je partner.’
Geweldloze communicatie zegt juist: je bent niet verantwoordelijk voor de gevoelens van de ander. Sterker: Marshall Rosenberg spreekt over ‘emotionele slavernij’ als mensen de gevoelens van anderen als hun verantwoordelijkheid zien.
Hij stelt dat het een misvatting is om te denken dat jouw gevoelens worden ‘veroorzaakt’ door een ander. Bijvoorbeeld de uitspraak ‘Ik voel me afgewezen als je me laat wachten in bed’ is in deze opvatting noch juist noch geweldloos. Er klinkt een verwijt in door, je legt de oorzaak van je gevoel bij de ander. Beter is: ‘ik ben verdrietig, ik mis je aanwezigheid’.
Geweldloze communicatie benadert mensen als min of meer losse eilandjes, waar je zelf verantwoordelijk bent voor je eigen emotionele huishouding.
EFT benadrukt daarentegen dat je wel degelijk een verantwoordelijkheid hebt. Je moet rekening houden met de gevoelens van de ander, of in ieder geval erkennen dat jouw gedrag gevoelens en reacties bij de ander kan oproepen. EFT zegt in feite dat wij mensen geen eilandjes zijn met onze eigen emoties, maar dat er sprake is van een band, van wederzijdse hechting.
Als ik geweldloze communicatie in termen van de tango beschrijf, dan leert zij vooral hoe je verantwoordelijkheid moet nemen voor je eigen balans. Je leert van ‘mijn en dijn’ is. Een bijeffect van geweldloze communicatie is namelijk dat je gedwongen wordt om nauwgezet je emoties onder woorden te brengen, met een ik-boodschap. Hierdoor ontwikkel je meer bewustzijn over die emoties.
Als er in onze relatie te weinig emotioneel bewustzijn is, is er onduidelijkheid over ‘mijn en dijn’. Ik ben boos omdat jij mij ’s avonds in bed laat wachten. ‘Het is jouw schuld! Je bent opeens veranderd, zie je hoe je reageert op mijn verdriet? Je wijst me opnieuw af.’ Ik denk dat ik met jou bezig ben, maar in feite ben ik bezig met jouw reactie op mijn (onuitgesproken) emotie. Er is een disbalans, maar ik begrijp niet waar die disbalans vandaan komt, wat mijn rol daarin is. Dan gaan emoties interfereren.
Ik denk dat dat besef, van een interne emotionele balans, vergelijkbaar is met het ontwikkelen van ‘lichaamsbewustzijn’ in de tango. Ook daar geldt dat als ik niet weet waar mijn balans is, ik niet goed aanvoel waar de oorsprong van de disbalans ligt.
EFT heeft minder oog voor die interne balans. Het gaat EFT vooral om de patronen, de interactie. In termen van tango: het gaat EFT om de gezamenlijke dans.
Zoals je je in de tango bewust moet worden van je lichamelijke balans en de balans van je danspartner, zo moet je in een relatie je bewust worden van je grenzen en wat emotionele reacties vertellen over jezelf en de ander. Voor het ontwikkelen van dat bewustzijn heb je anderen nodig.
Confrontaties kunnen daarbij een bijzonder nuttige rol spelen, want dat zijn de momenten waarop emoties aan de oppervlakte komen. Maar het is dan wel belangrijk dat je uit de destructieve patronen stapt die in conflicten een rol kunnen spelen, zoals de protestpolka.
Een confrontatie ontstaat na een overschrijding van een emotionele grens. Mits goed gebruikt, is die overschrijding en de bijbehorende emotie een waardevol signaal: daar ligt blijkbaar een grens. Daardoor kan er helderheid ontstaan over ‘mijn en dijn’.
Geweldloze communicatie is een heel mooi instrument om in balans te komen, om ‘mijn en dijn’ af te bakenen. EFT is een mooi instrument om patronen bespreekbaar te maken.
Kortom: geweldloze communicatie gaat over balans, EFT gaat over de dans. Je bent niet verantwoordelijk voor de balans van de ander, maar je bent wel (mede)verantwoordelijk voor de kwaliteit van de dans. Als ik de kaart ken van mijn gevoelswereld, ben ik in staat om jouw wereld te verkennen. Zo kunnen we de dialoog van de liefde dansen: een dans vanuit balans bewogen door onze gevoelens.
Benieuwd naar meer? Ik organiseer inspiratiedagen waarin EFT en tango gecombineerd worden. Meer informatie: www.dansvandeliefde.nl