Als ik een inzicht moest benoemen dat mijzelf het meest heeft veranderd, dan is dat een inzicht over egocentrisme. Ik zal proberen uit te leggen wat egocentrisch voor mij betekent, en waarom ik het zo belangrijk vind.
Egocentrisch betekent letterlijk het ego in het midden, of alles rondom het ego gegroepeerd. Veel mensen gebruiken het als een afkeurende term voor gedrag dat geen rekening houdt met anderen. Vaak wordt het als een synoniem of zelfs overtreffende trap van egoïstisch gebruikt.
Mijn omschrijving van een egocentrisch persoon is: een egocentrisch persoon bekijkt de wereld uitsluitend door de bril van zijn behoeften. Hij (of zij) doet dat bovendien onbewust. (Ik gebruik de hij-vorm, maar vrouwen zijn net zo (vaak) egocentrisch als mannen). Omdat de eigen behoeften bij de egocentrische mens centraal staan, valt er veel buiten zijn blikveld. Alles wat geen verband heeft met de behoeften van de egocentrische mens, wordt niet of nauwelijks waargenomen.
Misschien ken je de situatie dat je met iemand staat te praten op een borrel, en opeens ziet diegene iemand die in zijn ogen belangrijker is en je wordt bij toverslag onzichtbaar. Je valt opeens buiten zijn blikveld. Of iemand geeft je het gevoel dat je alleen interessant bent zolang je bruikbaar bent, bijvoorbeeld als potentiële klant. Soms voel ik me tijdens een gesprek in een bepaalde rol geduwd, bijvoorbeeld van concurrent of wereldvreemde wetenschapper. Dat is een aanwijzing dat mijn gesprekspartner egocentrische trekjes heeft. Maar vaak is iemand zich er helemaal niet van bewust dat hij zich zo gedraagt.
Egocentrisme, zoals ik het opvat, is een gebrek aan bewustzijn. Een egocentrisch persoon kan niets zien dat buiten zijn behoeften ligt, maar weet dat niet. Anders gesteld: iemand die bewust voorrang geeft aan zijn eigen behoeften, is niet egocentrisch, hooguit egoïstisch.
Het is niet prettig als iemand je het gevoel geeft dat je gebruikt wordt, of je in een bepaalde rol duwt. Maar het aanspreken van anderen op egocentrisch gedrag heeft vaak nauwelijks zin.
Ten eerste begrijpt de aangesprokene niet waar je het over hebt, want het is een blinde vlek. Een blinde vlek veroorzaakt een vertekening van een wereldbeeld. Die vertekening is voor hem zelf onzichtbaar, maar voor anderen wel merkbaar, juist in de relatie met hem.
Ten tweede zal deze persoon dit bijna altijd als fundamentele kritiek op zijn hele wezen ervaren en onmiddellijk in de verdediging (of erger: aanval) schieten.
Het heeft dus vaak weinig zin om iemand te wijzen op egocentrisch gedrag, maar toch kan egocentrisme kan als begrip heel krachtig zijn in het verklaren van conflicten en gedrag. We moeten dan wel proberen de morele, veroordelende lading achterwege te laten. Egocentrisme is dan benaming voor een patroon waarbij afhankelijkheid en blinde vlekken een belangrijke rol spelen. En niet een label voor afkeurenswaardig gedrag. Bijvoorbeeld de uitspraak: ‘ik was vroeger egocentrischer dan nu’, zou dan een neutrale constatering zijn, vergelijkbaar met ‘ik kon vroeger beter hardlopen dan nu’. Het is dan een feit, niet meer of minder.
De diepere oorzaak van egocentrisme ... (klik op next voor vervolg)
De diepere oorzaak van egocentrisme is de angst voor afhankelijkheid. Een egocentrisch persoon voelt zich onbewust afhankelijk van anderen voor het vervullen van zijn behoeftes. Tegelijkertijd is men bang voor die afhankelijkheid. Dit komt bijvoorbeeld tot uiting in de situatie dat je weet dat iemand je erg nodig heeft, maar dat diegene dat nooit zal benoemen. Of iemand waarvoor je veel doet, maar die dat nooit lijkt te waarderen. Of iemand die nooit een compliment kan geven, maar wel kritiek.
Ik schrijf 'voelt zich afhankelijk' maar dat is eigenlijk nog niet precies genoeg uitgedrukt. De egocentrist voelt zich niet zozeer afhankelijk, hij leeft in een wereld waarin hij afhankelijk is. De egocentrist houdt zich staande door bevestiging vanuit zijn omgeving.
Die afhankelijkheid betekent ook dat een egocentrisch mens niet per sé onaangenaam is in de omgang. Integendeel, omdat een egocentrisch mens zich kwetsbaar voelt, zal hij of zij er soms veel voor doen om het anderen naar de zin te maken. Een veel voorkomende strategie is bijvoorbeeld het veelvuldig geven van gunsten, kadootjes, maar dan vooral om anderen aan zich te binden of later iets terug te krijgen. Geven is nooit geven, maar altijd ruilen.
Het storende van egocentrisme komt vooral tot uiting in vriendschappen en liefdesrelaties. Een egocentrisch mens beoordeelt de ander aan de hand van zijn eigen behoeften maar is zich daar niet of nauwelijks van bewust. Hij of zij ziet daarom vooral de kwaliteiten die aansluiten bij zijn eigen wensen en verlangens. Dus als ik een grote behoefte heb aan bevestiging, dan waardeer ik vooral personen die mij bevestigen. Of als ik bang ben om in de steek gelaten te worden, waardeer ik vooral loyaliteit in mensen.
Maar ook op het werk is egocentrisme herkenbaar. Ik werkt ooit bij een onderzoeksbureau met een goede naam van een Universiteit, dat een nieuwe directeur kreeg. Het bleek al snel dat deze directeur het bureau als een verlenging van zijn eigen ego beschouwde. Eén van de eerste beslissingen die hij wilde nemen was om de naam van het onderzoeksbureau te veranderen. De comedyserie 'The Office' drijft op het egocentrische karakter van de hoofdpersoon, manager Michael Scott, vestigingsmanager van 'Dunder Mifflin Papierhandel'. Hij heeft een groot ego en beschouwt zichzelf 'the word's best boss'. Hij is tegelijkertijd heel doorzichtig in zijn kinderlijke behoefte om door al zijn medewerkers aardig gevonden te worden. Die spanning tussen zijn behoefte aan status en goedkeuring leidt vrijwel altijd tot 'kromme-tenen-situaties' waarin Michael de plank volkomen misslaat en zo tot hilariteit bij de kijker. Een deel van de populariteit is de herkenbaarheid van egocentrisme van Michael Scott. De uitvergroting ervan maakt het zo grappig.
Egocentrisme kan ook tot uiting komen in het gevoel dat je in je relatie (of vriendschap) in een bepaalde rol wordt geduwd. Je ziet soms de paradox dat iemand zich zeer afhankelijk opstelt en bijna ‘dood gaat’ als de relatie uitgaat, maar dan vervolgens wel relatief snel een nieuwe partner of vriend vindt. Het gaat dan blijkbaar niet om de persoon, maar om de behoefte die die persoon vervulde. Vrienden en partners lijken als het ware inwisselbaar. Die inwisselbaarheid van vrienden en partners is een heel belangrijke aanwijzing voor egocentrisme. Het toont aan dat vrienden en partners niet als persoon belangrijk zijn, maar als 'provider', als een aanbieder van een vorm van aandacht die belangrijk is voor de egocentrische mens.
Het kan natuurlijk dat beiden zoiets in de aanbieding hebben voor elkaar. Ik denk eigenlijk dat de meeste zakelijke relaties hierop gestoeld zijn en in die zin een hoge mate van egocentrisme in zich hebben. Dat is ook niet erg, het zijn gebruiksrelaties. Maar zo'n relatie, die gericht is op wederzijdse ruil en gebruik, helpt je uiteindelijk niet bij persoonlijke groei.
Het egocentrische gedrag van anderen is heel makkelijk te ontdekken, maar van onszelf niet. Hoe weet je of je egocentrisch bent? In principe weet je dat niet, je bent je namelijk per definitie niet bewust van de dingen waar je je niet bewust van bent. En zoals hierboven aangegeven, egocentrisme is een kwestie van bewustzijn. Als je zelden nagedacht hebt over wat precies je behoeften zijn, over afhankelijkheid en kwetsbaarheid en je verwachtingen van anderen, dan bestaat er wel een redelijke kans dat je (nog) een flinke portie egocentrisme in je hebt. Geef je zelden complimenten? Een duidelijke aanwijzing. Vind je het moeilijk om tegen intieme vrienden of relaties te zeggen dat ze belangrijk voor je zijn, of dat je van ze houdt? Ook dat is een aanwijzing dat je bang bent voor de kwetsbaarheid die hoort bij afhankelijkheid.
Er zijn ook andere aanwijzingen. Er zijn bijvoorbeeld patronen zichtbaar bij relaties waarin egocentrisme een rol speelt. Ten eerste zijn afhankelijkheid, maar ook de tegenpool autonomie, belangrijke thema’s in egocentrische relaties. Vaak komen die thema’s terug in conflicten, zij zijn als het ware de essentie ervan. De egocentrische mens is vaak bang voor die afhankelijkheid. In de afhankelijkheid die samen gaat met egocentrisme zit een grote kwetsbaarheid. Door de angst voor de eigen afhankelijkheid en voor de onafhankelijkheid van de partner, worden activiteiten waar de partner zelfstandiger van wordt, ontmoedigd. Of door de gevreesde kwetsbaarheid, escaleren conflicten tot een vicieuze cirkel van wederzijds kwetsen.
Sommigen trekken hieruit de conclusie dat behoeftigheid de boosdoener is. Als je maar geen behoeften meer hebt, kun je de anderen ook niet gebruiken, en ben je zelf minder kwetsbaar. Dat is een misvatting. Ieder mens heeft behoeften. Soms hopen of verlangen we dat die behoeften door anderen vervuld worden, soms leren we onze behoeften zelf te vervullen. Het zijn niet de behoeften die ‘slecht’ zijn en ons afhankelijk houden, het is vaak de angst voor afhankelijkheid die onze bewustwording in de weg staat. Als je je bewuster wordt van je behoeften en je ziet je angsten onder ogen kun je minder egocentrisch worden. Als je vervolgens je eigen behoeften en belangen bewust nastreeft noemen sommigen dat egoïstisch. Ik denk dat het een teken is van persoonlijke groei als je minder egocentrisch en meer egoïstisch wordt.
Wil je meer begrijpen over blinde vlekken lees dan dit blog: De zwarte gaten in mijn bewustzijn.
Wil je meer weten over de helende werking van complimenten lees: De kracht van complimenten.
Heb je interesse in een gesprek? Kijk op www.waarachtig-coaching.nl, of neem contact op via 06 55558757